De man die Vlaanderen bij elkaar houdt

In de Melkerij in Brasschaat schenkt Jeroen Windey voorzichtig een chingetje rum in zijn glas. “Ik ben niet de grootste fan van rum,“ bekent de Administrateur-Generaal van het Agentschap Binnenlands Bestuur, “maar het is goed. Ik kan het aan.“ Het is een passende metafoor voor zijn job: niet altijd prettig, maar noodzakelijk om te slikken.

Met zijn kleine 400 medewerkers en een budget van 5 miljard euro staat Windey aan het hoofd van een van de meest complexe agentschappen van Vlaanderen. Zes portefeuilles, vier ministers, 285 gemeenten die allemaal hun eigen koers varen. En hij moet dat allemaal bij elkaar houden, zonder dictator te spelen.

"Men kijkt naar de minister van Binnenlands Bestuur als de burgemeester van Vlaanderen" ▶ 0:00

“Men kijkt naar de minister van binnenlands bestuur als de burgemeester van Vlaanderen. Maar dat klopt niet.“

Windey corrigeert meteen een hardnekkige misvatting. Het Agentschap Binnenlands Bestuur is geen superstructuur die boven alle gemeenten zweeft. “Ik heb niet de pretentie om te zeggen dat ik daar als een soort van super coördinerend entiteit boven al die gemeenten sta. Helemaal niet.“

Het agentschap bevindt zich precies in die complexe Belgische democratische tussenlaag - een Vlaams agentschap dat de regering en verschillende ministers bijstaat. Naast het klassieke binnenlands bestuur huurt het ook het stedenbeleid, het gelijke kansenbeleid, integratie en inburgering, het Vlaams beleid in de Rand rond Brussel en het Vlaams beleid in de gemeenschapsmaterie in Brussel.

“Ik zie ons in een dubbele rol: toezichthouder als tegenkracht voor de lokale autonomie, en ondersteunende kracht om besturen sterker te maken.“

Waarom de staatshervorming van '76 zo cruciaal was ▶ 9:54

Het agentschap bestaat officieel twintig jaar, maar de wortels reiken veel dieper. “Ik ben heel blij dat die fusie van '76 er geweest is,“ zegt Windey. “Ik kan mij niet inbeelden hoe het er vandaag had uitgezien als bestuurlijk landschap als die er niet was geweest.“

Hij wijst naar Wallonië, waar minder gefusioneerd werd. Sinds 1976 is er gigantisch veel veranderd: de gemeenschappen en gewesten werden volwaardig, lokale besturen kregen een enorme uitbreiding van hun taken. Die vaccinatiecentra tijdens covid? “Ik denk dat dat in 1976 niet mogelijk was om het te doen. Dat is in 2022-23 wel gelukt omdat we sterkere gemeente hadden.“

Toch blijft de vraag: zijn we er al? Windey nuanceert: “De visies zijn daar niet zo eenduidig.“ Er is een studie van professoren Philip De Rynck en Lieve Janssens die uitgaat van complexe maatschappelijke opgaven. “Als je daarvan vertrekt, ja, dan heb je grotere gemeenten nodig, sterkere gemeente, financieel sterker.“

Vijf miljard euro die geen cent verkeerd mag gaan ▶ 13:13

Het overgrote deel van dat budget van 5 miljard zit in het gemeentefonds - de algemene financiering die volgens criteria wordt verdeeld. “We zorgen dat die correct worden verdeeld. Maar daar zit geen enkele discretionaire beslissing bij,“ verduidelijkt Windey.

Het systeem is complex maar democratisch verantwoord. Eerst een voorafname voor de grootste steden Gent en Antwerpen, “want die hebben bepaalde functies die anderen niet hebben.“ Dan worden middelen verdeeld volgens parameters: sociale criteria, fiscale parameters, geboortes, eenoudergezinnen.

“Het is natuurlijk gebaseerd op decreten. Die zijn nu al vrij lang stabiel, omdat de belangen daar vrij groot zijn. Dat is een soort van win-lose game. Als je daaraan prutst ga je geld van de ene aan de andere geven.“

Wat uniek is in Vlaanderen: de grote fiscale autonomie. Gemeenten halen ongeveer 50% van hun inkomsten uit eigen belastingen. “Dat responsabiliseert meer. Als je alles vanuit hogere overheden krijgt, dan wordt je meer een uitvoerend bestuur.“

Het pensioenfactuur dat lokale ambities opeet ▶ 17:40

Toch kampen gemeenten met groeiende financiële druk. De culprit? Pensioenen. “Het lokaal niveau is het eerste niveau dat volledig zelf geresponsabiliseerd is voor zijn pensioenen,“ legt Windey uit. Ze bouwden vroeger een eigen repartitiestelsel op, maar de vergrijzing zorgt dat die facturen stijgen.

“We zijn daar al 10 à 15 jaar die pensioenfactuur aan het opeten. Dat gaat natuurlijk nog stijgen tot rond 2040.“ Het resultaat: gezonde financiën, maar weinig ruimte voor nieuwe ambities. “Bij de ene gaat dat ten koste van de infrastructuur, bij de andere van de dienstverlening, bij een andere van cultuurbeleid, of hogere belastingen.“

"We respecteren heel sterk de lokale autonomie" ▶ 20:20

Het agentschap heeft een cruciale toezichthoudende functie. Maandelijks krijgen ze klachten van burgers en bedrijven over belastingsreglementen die volgens hen niet wettig zijn. “Dan kijken wij daar wel naar. En dat is ook belangrijk.“

“We respecteren heel sterk de lokale autonomie. We doen geen uitspraak over de opportuniteit van een belasting. Maar als daar rechtsonzekerheid omtrent ontstaat, dan grijpen we in.“

De mentaliteit is fundamenteel gewijzigd. “Tot 20 jaar geleden werd elke beslissing van een lokaal bestuur nagekeken. Gelukkig zijn we daar vanaf.“ Vandaag krijgen ze ongeveer 1000 klachten en 5000-6000 adviesvragen per jaar. “80% zit in de adviesverlening en ondersteuning, 20% in klachten. Dat is ook wat wij het liefste doen.“

Het sluipverkeersdossier dat grenzen blootlegde ▶ 26:33

Een concrete casus illustreert de complexiteit. Een gemeente besliste om bepaalde wegen alleen toegankelijk te maken voor bewoners, om sluipverkeer tegen te gaan. “Wettig gezien kunt gij dat beslissen, maar de minister vond dat eigenlijk niet goed, want ge zit gewoon het sluipverkeer naar andere gemeenten te duwen.“

Het toont de spanning tussen lokale autonomie en algemeen belang. “Omliggende gemeente dienden klachten in. En daar heeft uiteindelijk de minister met de gouverneur toen wel beslist van: ik ga toch optreden. Wij willen een overlegmodel.“

Flitspalen die te veel opbrachten ▶ 30:11

Een actueel voorbeeld van die spanningsvelden: trajectcontroles. “Daar is gebleken dat sommige lokale besturen contracten sluiten waarvan wij echt zeggen: die service waarbij een verdienmodel eigenlijk volume gedreven kan zijn, dat is nu toch echt niet in het algemeen belang.“

Het probleem: gemeenten hadden niet altijd de expertise. “Je kent er niks van. Je hebt de middelen niet echt. En daar komt een bedrijf bij u en dat zegt: 'Ge moet er allemaal niks van aantrekken. Stemt hier een reglement. Ik kom dat allemaal installeren en vanaf de eerste vaststelling krijgt gij zoveel euro's.'“

“De softwareafdeling van CIPAL is verkocht aan een Canadees investeringsfonds. Gemeenten zijn voor hun digitalisering afhankelijk van legacy-systemen.“

De oplossing komt via een omzendbrief: verkeersveiligheid is het doel, winstgevendheid mag niet primeren. Contracten die bestaan mogen uitgevoerd worden, maar de volgende cyclus zal er anders uitzien.

Waarom elke gemeente apart digitaliseren tot niks leidt ▶ 40:30

Digitalisering blijft een uitdaging. Historisch werden gemeenten bediend door intercommunales zoals CIPAL en CiV. “Heel goed initiatief, zeker in het begin in het uitrollen van die computerparken. Maar dat is vandaag wel een legacy. Gemeenten zijn daar voor een heel groot stuk afhankelijk van.“

“Elke gemeente apart laten digitaliseren, dat gaat meestal niet tot het beste idee leiden. Laat ons coalitions of the willing bouwen.“

Het nieuwe model: vanuit Vlaanderen meehelpen met digitale vraagstukken. “Laat ons nu vanuit die principes van openheid, deelbaarheid, schaalbaarheid die use cases maken. Gemeenten die met hetzelfde probleem zitten, de expertise aan tafel brengen.“

De digitale aangifte van overlijden na 15 jaar eindelijk opgelost ▶ 43:37

Een mooi succesverhaal: de digitale aangifte van overlijden. “Wij weten al 15 jaar dat dat een probleem is, maar dat is zo'n probleem dat van niemand is en van iedereen.“ Wie ooit te maken had met een overlijden kent de administratieve martelgang: dezelfde gegevens meerdere keren doorgeven aan verschillende departementen.

“Het idee bestond al 10 jaar, het staat beschreven. Maar die kregen dat niet naar die volgende stap.“ Nu is het in drie jaar tijd opgelost, dankzij samenwerking tussen lokale besturen die zeiden “wij willen ons daarachter zetten“, het agentschap, Digitaal Vlaanderen, en de uitvaartsector.

“Dat is een casus die 10 jaar geleden onmogelijk op te lossen was. En dat is meer dan vroeger onze rol. Wij moeten ons dan wel aantrekken.“

400 mensen die 20% minder zijn dan in 2009 ▶ 50:51

Windey is open over de druk die jarenlange besparingen leggen op zijn organisatie. “Wij zijn met meer dan 20% minder dan in 2009. Ik denk dat wij vandaag wel redelijk wat stress hebben wanneer er nieuwe taken op ons afkomen.“

Het voorbeeld van veiligheid illustreert dat. Minister Krevits maakt er terecht een thema van, burgemeesters geven in bevragingen aan dat het een prioriteit is. “Maar dan stel ik vast dat voor mijn agentschap dat we krap zitten. Ik heb geen batterij van mensen die ik kan zeggen: 'Oei, eens kijken wie er bezig is met veiligheid.'“

“Ik had vroeger in elke provincie een dienst met experten rond overheidsopdrachten, rond concessies, belastingen. Vandaag heb ik een derde daarvan. Ik denk dat daarmee kan werken, maar dat is kritisch.“

Waarom ministers geen pauzeknop mogen drukken ▶ 54:27

De casus Alken - waar een burgemeester beschuldigd werd van discriminatie bij voorinschrijvingen - illustreert een groter probleem. “Dan vragen ze bij ons: hebben jullie er zicht op hoe dat in de rest van Vlaanderen is? Nee, ten eerste is dat federale materie. Ten tweede kijken we niet meer elke beslissing na zoals 30 jaar geleden.“

Het toont de politieke druk waar ministers onder staan. “Ik kijk elke week met grote ogen naar het parlement waarbij ministers over alles wat er in de samenleving gebeurt onmiddellijk een antwoord moeten klaar hebben.“

“Ik zou liefst hebben dat een minister kan zeggen: 'Belangrijk punt, laat ons eens kijken of we dat echt een probleem vinden. Ik spreek me nog niet uit.' Die stappen worden doorgaans overgeslagen.“

Van 90 naar 60 entiteiten in Vlaanderen ▶ 56:11

De kritiek op de vele bestuurslagen kent Windey. “We hebben een complex land met veel bestuurslagen, maar ik denk dat we in Vlaanderen de laatste 10 à 15 jaar terug aan het consolideren zijn.“

De hervorming 'Beter Bestuurlijk Beleid' uit 2005-2006 creëerde 90 aparte entiteiten in Vlaanderen. “Vandaag is daar al een derde minder. Er zal nog wel wat geconsolideerd worden, maar ik denk dat we de eerste golf van consolidatie gehad hebben.“

Ook op andere niveaus wordt geconsolideerd: gemeente-OCMW gefusioneerd, Vlaams Parlement gemeenschap en gewest samen, de derde golf van gemeentefusies loopt.

"We zijn comprombouwers en soms leidt de duidelijkheid daar een beetje onder" ▶ 1:00:37

Het denken is nog steeds richtinggevend uit het Witboek Interne Staatshervorming van 2011: “Wij kiezen resoluut voor twee sterke niveaus: Vlaanderen en lokale besturen.“ Een kaderstellende Vlaamse overheid met sterke, grotere lokale besturen die meer bevoegdheden krijgen.

“Klinkt mooi. De realiteit is natuurlijk dat we niet leven in een tijd van Napoleon waarbij een bestuurskundige de kaart pakt en centralistisch zijn provincies gaat tekenen.“

“Wij hebben niet de cultuur om heel radicale beslissingen te nemen in Vlaanderen. We zijn comprombouwers en soms leidt de duidelijkheid daar een beetje onder.“

Denemarken met 56.000 inwoners per gemeente ▶ 1:07:48

Internationaal zit Vlaanderen op een breuklijn. “Als je naar de Scandinavische landen kijkt, daar zijn ze veel verder in gegaan. Denemarken wordt vaak genoemd“ - zij gingen naar gemeenten van gemiddeld 56.000 inwoners in 2007. Vlaanderen zit rond de 17.000.

“Ga je naar Frankrijk kijken, dan zit je met meer dan 30.000 gemeenten. Dat is het model van de facteur. Je kunt daar burgemeester worden, je kent al je inwoners. Maar eigenlijk het enige wat je doet is de vergunningsaanvraag ontvangen, naar de prefectuur sturen, en dan als het klaar is krijg je een telefoontje.“

Windey is duidelijk: “Dat is ook een model van verbinding, je kent je bevolking. Maar is dat het model dat we vandaag willen voor een performante moderne overheid dicht bij de burger? Dat is niet mijn idee.“

De stadsmonitor die gemeenten doet beven ▶ 1:23:33

Een concreet instrument waarmee het agentschap bijdraagt aan democratische verantwoording: de stadsmonitor. “Dat is de grootste burgerbevraging die we om de drie jaar doen bij een lukrake steekproef van de bevolking over tal van thema's. Zijn ze tevreden over het bestuur?“

De data wordt gekoppeld aan sector data van alle administraties. “Op die manier geloof ik dat wij bijdragen aan het debat over wat willen we beter van dienstverlening.“ Het stimuleert beleidsverandering omdat gemeenten op basis van data kunnen vergelijken met andere besturen.

“Er wordt vandaag echt veel gebruikt in de gemeente en dat is volgens mij een mooi voorbeeld van hoe wij vanuit Vlaanderen alle gemeenten iets kunnen bieden waar ze op zichzelf veel minder toe kunnen komen.“

Kerntaken als excuus voor eigenbelang ▶ 1:03:34

Windey waarschuwt voor het kerntakendebat. “Als kerntaken betekent dat je keuzes maakt, dan zeg ik: ja alstublieft, maak duidelijke keuzes. Maar als dat betekent dat je terugplooit op de historische kerntaak, waarvoor waren wij opgericht, dat is dramatisch.“

“De uitdagingen die voor ons liggen, dat zijn vaak net de nieuwe dingen die niet in een hokje passen. Jammer genoeg zien wij heel vaak hoe een kerntakendebat wordt gevoerd: hou u bezig met de kern van uw taak, al de rest is voor een ander.“

Het resultaat: “Ge zit bezig met een maatschappelijk vraagstuk en je hebt daar alle stakeholders voor nodig en je kunt dat niet afbakenen zoals gij dat individueel wilt. Je zit in een ecosysteem.“

De transversale rol die nergens bij past ▶ 1:06:16

Fuseren met andere agentschappen ziet Windey niet zitten. “Klassiek heb je sectoren met homogene beleidsdomeinen: onderwijs, werk en economie, mobiliteit, cultuur en sport. Wij hebben geen sectorbeleid. Wij zijn precies transversaal.“

“Wij kunnen in elk van die sectoren niet in de plaats treden, maar helpen. Als je tussen het lokaal bestuur en Vlaanderen iets wilt doen, kunnen wij zeggen: hoe doe je dat best? Niet regelgeving, maar hoe vind je dat evenwicht tussen autonomie en toezicht?“

De dubbele rol die wel verzoenbaar is ▶ 1:03:43

Ondanks de spanning tussen toezicht en ondersteuning, gelooft Windey in de dubbele rol. “Het is een dubbele rol, maar ik denk dat dat wel verzoenbaar is. Gemeenten moeten zichzelf organiseren. Lokale autonomie betekent dat je los van Vlaanderen dingen kunt beslissen.“

“Ik vind niet dat je daar een Vlaamse betuteling boven moet hebben. Tenzij ze uit een bocht gaan. Dat is een bescheiden positie.“

Die bescheidenheid vereist alertheid: wanneer Vlaanderen beleid uitdenkt dat impact heeft op gemeente, moet dat doorgedacht zijn. “Dat dat geen perverse gevolgen heeft.“

Democratie maken of bureaucratie voeden? ▶ 1:11:58

Op de vraag of het agentschap meer democratie mogelijk maakt of een noodzakelijk bureaucratisch kwaad is, antwoordt Windey: “Ik mag hopen het eerste.“ De missie 'burgers en bestuur verbinden en versterken' in zes portefeuilles toont de ambitie.

“Ik stel mij soms wel die vraag. Ik vind dat wij goed gewerkt hebben de laatste 10 jaar, maar tegelijkertijd stel ik dan vast: met die democratie gaat nu toch niet zo heel goed.“ De opkomstcijfers dalen (van 92% naar 64% na afschaffing opkomstplicht), het maatschappelijk weefsel brokkelt af.

Maar Windey ziet ook hoop: “Algemeen wordt de gemeente nog altijd het meest gewaardeerd door de burgers. Meest vertrouwen. Het gaat een beetje achteruit, maar...“

De verbindende missie in een versnipperde tijd

Na anderhalf uur in de Melkerij wordt duidelijk: Jeroen Windey en zijn agentschap zitten in het oog van de storm van de Vlaamse democratie. 285 gemeenten die elk hun eigen koers varen, vier ministers die elk hun prioriteiten hebben, een samenleving die steeds complexer wordt en burgers die steeds kritischer.

Toch blijft Windey geloven in zijn missie. “Wij willen die bestuurskracht zo groot mogelijk maken. Dan maakt het voor mij niet zoveel uit waar dat bestuur mee bezig is. Ik wil sterke lokale besturen.“

Het chingetje rum is leeg, het gesprek ten einde. Maar de uitdaging blijft: hoe houd je een democratie bij elkaar waarin iedereen roept om meer autonomie, maar niemand de verantwoordelijkheid wil dragen wanneer het mis gaat? Windey en zijn 400 medewerkers proberen die cirkel elke dag opnieuw vierkant te maken. Niet omdat het makkelijk is, maar omdat het moet.

In een land van compromissen en tussenlagen, van checks and balances en lokale autonomie, is het Agentschap Binnenlands Bestuur misschien wel de meest essentiële schakel. Die 5 miljard euro, die duizenden adviesvragen, die eindeloze klachten - het zijn allemaal uitingen van een levendige democratie die zich dagelijks opnieuw uitvindt.

“Wij doen dat niet voor onszelf,“ zegt Windey. “Een overheid bezighoudt zich met de problemen die we maatschappelijk tegenkomen.“ Het is een bescheiden ambitie die grote gevolgen heeft: zorgen dat de democratie blijft werken, gemeente voor gemeente, klacht voor klacht, advies voor advies.