De Melkerij in Peersbos, Brasschaat. Het is laat in de namiddag, de hosts zetten de glaasjes klaar voor het gebruikelijke openingsritueel met rum, maar Ine Van Wymersch wuift het glas vriendelijk weg. “Ik ben een beetje de suit van de dag. Helemaal prima.“ Ze is anderhalf jaar de eerste Nationale Drugscommissaris van België, een functie die nog niet bestond toen de federale regering haar in 2023 op voordracht van het college van procureurs-generaal aanstelde. Magistraat van opleiding, voormalig procureur des Konings in Halle-Vilvoorde, vandaag chef van een team dat mensen uit douane, politie, financiën, volksgezondheid en jeugdcriminaliteit samenbrengt. Aan tafel oogt ze rustig, maar in de eerste tien minuten gooit ze er een vergelijking uit die het hele gesprek in één frame zet.

“Het acute gevaar is voor mij de ondermijning van onze legale economie. Dat is alsof er elke dag een terroristische aanslag is die onzichtbaar is.“

Wie denkt dat de strijd tegen drugs een verhaal is van bommen in Antwerpen en granaatinslagen, mist volgens haar het echte probleem. Wat boven water gebeurt is het topje van een ijsberg. Wat eronder zit, is wat de samenleving werkelijk verandert.

"Je geeft uw vrijheid op voor meer geld" ▶ 0:40

De openingsscène van het gesprek begint bij wat ze de “instroom“ noemt. Mensen denken dat ze het één keer kunnen doen, voor de snelle bijverdienste, en dan stoppen. Een transport voor een rugzak met cocaïne, een pakje doorgeven, een container negeren. Wat ze niet weten: zodra ze in de keten zitten, is keuzevrijheid weg.

“Als je instoomt in de criminele keten, heb je niet meer de keuzevrijheid hoeveel keer dat je dat gaat doen. En mensen weten dan dat wat ze gaan doen niet juist is. Wat mensen alleen heel vaak niet weten, is dat ze meteen in een keten van zeer veel geweld, dreiging en intimidatie terechtkomen.“

De criminele organisaties beloven duizend euro, zegt ze, maar ze betalen vaak niet eens uit. “Ze zijn niet eerlijk. Ze hebben geen normen. Je staat helemaal onderaan de ladder, ook daar.“ Het beeld dat reportages graag schetsen van koeriers met ronkende auto's en flink salaris klopt niet met wat zij in dossiers ziet. Wie inkomt, geeft iets veel waardevollers op dan een uurloon kan vergoeden: zijn eigen vrijheid.

De ijsberg en waarom alleen hakken niet werkt ▶ 3:49

Het centrale beeld dat Van Wymersch hanteert in elke briefing is de ijsberg. Boven water: arrestaties, inbeslagnames, schietpartijen, granaten. Onder water: witwassen, corruptie, intimidatie, infiltratie van bedrijven en overheidsdiensten. De Belgische aanpak heeft jarenlang vooral op het zichtbare deel ingehakt.

“Wat we meestal doen is onze strijd beperken tot 'douane, politie, magistratuur, repressie, vol op de ijsberg hakken'. Wat zeggen die politiemensen natuurlijk: 'Ja, dat is dweilen met de kraan open. We hebben er ene gearresteerd, we zijn nog niet klaar met ons papierwerk en de volgende staat klaar.'“

Repressie blijft volgens haar nodig en noodzakelijk, ze betwist dat geen seconde. Maar al onze eieren in die ene mand leggen geeft alleen meer van hetzelfde resultaat. Wat ze wil, is de temperatuur van het water veranderen waar de ijsberg in drijft. Dat betekent: bedrijven die hun eigen logistieke keten weerbaar maken, gemeenten die malafide handelszaken weren bij vergunningverlening, ouders en jongeren die geleerd worden hoe ze nee zeggen, notarissen en banken die de meldplicht ernstig nemen. “Iedereen die een impact kan hebben op de temperatuur van het water, moet bewust gemaakt worden van hun rol.“

De pizzeria, de Uber Eats en de rederijen ▶ 3:20

Wat dat concreet betekent maakt ze duidelijk met drie scènes. De eerste is de pizzeria. Een gewone ondernemer die in zijn dorp zaak wil openen, moet vandaag concurreren met een pizzeria die een onuitputtelijke stroom zwart geld uit cocaïnehandel doorsluist. De prijzen zijn gemanipuleerd, de buurt verandert, de eerlijke uitbater geeft op.

De tweede is de thuisleveringsdienst voor pizza's. Wie als bedrijf wacht tot de overheid dwingende maatregelen oplegt, mist het punt. “Ik kan als bedrijf zelf denken: wat is er nodig zodat mijn mensen niet te overhalen zijn om dat te doen?“ Correcte arbeidsomstandigheden, een correct loon, biometrische toegangscontroles op badges in de haven, IT-systemen die niet vatbaar zijn voor afpersing. Want wat helpt de fingerprint-screener als criminelen werknemers vingers afhakken? Niets, en daarom zit er nu een hartslag-detector op.

De derde scène is de Antwerpse haven, het meest dramatische voorbeeld van een mentaliteitswissel.

“In het begin trokken de rederijen zich dat niet aan. Een aantal jaar geleden zeiden ze: 'Wij zijn zoals een kameel. Wij vervoeren een vracht van A naar B, wij zijn niet verantwoordelijk voor de inhoud.' Na een tijdje hebben ze zoveel incidenten gehad. Werknemers werden bedreigd, afgedreigd. Ze vonden niemand niet meer die het werk wilde doen.“

Pas toen het rederijen-bedrijf zelf in een rekruteringsprobleem terechtkwam, kantelde het. Vandaag is het in de haven publiek-privaat schouder aan schouder. “Wij willen organized crime proof zijn“, is intussen een zin die in de directiekamers wordt uitgesproken naast de SDG-doelen.

Waarom El Salvador niet de Belgische oplossing is ▶ 13:18

De hosts proberen haar uit. Wat met El Salvador, waar Bukele in een paar maanden tienduizenden in mega-gevangenissen heeft opgesloten en de criminaliteit heeft platgelegd? Van Wymersch geeft niet toe op de premissen.

“Het merendeel van de mensen die je opsluit komen wel ooit terug vrij. Detentie heeft maar zin als je over zinvolle detentie spreekt en als je de reïntegratie eraan toevoegt. Dat is Beccaria, dat is wetenschap die we al heel lang hebben.“

Ze haalt er Amerikaanse staten met en zonder doodstraf bij: het aantal moorden is exact hetzelfde. “Dat heeft dus geen impact op het gedrag van mensen. Dat zijn een aantal wetenschappelijke inzichten die je niet naast je neer kunt leggen.“ Het democratisch rechtssysteem, met zijn checks en balances, biedt volgens haar de beste garanties dat de juiste mensen in de gevangenis terechtkomen. Aan dat systeem wil ze niet beginnen tornen, ook niet “tijdelijk in sommige delen van België“, zoals een van de hosts opgooit. Wat ze wel wil, is meer onderzoek naar het crimineel vermogen, niet alleen naar de “kilo's en de kerels“, zoals de Nederlandse politie het pakkend formuleert.

België, top 2 producent van synthetische drugs ter wereld ▶ 19:13

Eén van de meest verbluffende cijfers van het hele gesprek vertelt ze bijna terloops. Op basis van wat we weten, zegt ze, staat België na Nederland tweede in de wereld in de productie van synthetische drugs. Niet per capita, maar in absolute volumes. Vroeger was dat geconcentreerd in Limburg langs de grensregio. Vandaag is het hele land verdeeld.

Hoe komt dat? Drie factoren in combinatie. Een, de ligging: precursoren, de chemische grondstoffen voor MDMA en ecstasy, komen vooral uit China en India en kunnen via onze logistieke infrastructuur legaal binnen. Twee, de petrochemische en farmaceutische industrie zijn legaal en groot, en gebruiken dezelfde grondstoffen voor hun eigen doeleinden. Eén procent van die stroom omgeleid is genoeg voor een illegale productie. Drie, de knowhow zit er. Een garagebox in een ondergrondse parking volstaat tegenwoordig. “Het is wel uit het leven gegrepen, zoals in Undercover of Breaking Bad.“

“Op Australische stranden zijn er overdoses van toeristen die iets geslikt hebben dat eigenlijk geproduceerd is in België en Nederland. We wijzen heel vaak met het vingertje naar Latijns-Amerikaanse landen, maar wij zijn dan toch ook goed, blijkbaar.“

Het maakt België simultaan productieland, consumptieland én doorvoerland. Tricolor, lacht ze. Het is een zin die je in het buitenland zelden hoort.

De vape-truc met synthetische cannabis voor twaalfjarigen ▶ 38:51

Het meest concrete voorbeeld van waarom de strijd niet alleen via Justitie kan, gaat over een nieuwe modus operandi die ze afgelopen maanden naar boven zag komen. Wegwerp-vapes zijn in België intussen verboden. Wat overblijft, zijn navulbare versies. Criminele bendes hebben snel begrepen wat dat betekent: ze produceren illegale navulverpakkingen waarin synthetische cannabis is verwerkt. Het ziet er hetzelfde uit als een gewone vape. Het is geurloos, kleurloos.

“Ouders kunnen het niet ruiken en kunnen het niet zien. Een politie-snuffelhond kan het niet ruiken en kan het niet zien.“

De doelgroep is niet de twintiger op een festival, maar elf- en twaalfjarigen op het schoolplein. Van de in beslag genomen vapes die naar het labo gingen, bleek bijna negentig procent synthetische drugs te bevatten. “Dus als je wilt ingrijpen in die logistieke keten, heb je je minister van Volksgezondheid nodig die zegt dat we vapes niet meer zo commercieel gaan verkopen.“ Vandenbroucke, de huidige minister van Volksgezondheid, heeft net aangekondigd de smaakjes en geurtjes te verbieden. Voor Van Wymersch is dat geen gezondheidsmaatregel maar een barrièremaatregel in een criminele keten.

Het witwas-ecosysteem: bouw, horeca, gokkantoren, vastgoed ▶ 24:52

Hoe wordt het geld eigenlijk gewassen? Europol heeft zes klassieke witwas-gevoelige sectoren in kaart gebracht: gokkantoren, horeca, immobilier, kleine bouwondernemingen, industriële schoonmaak en handcarwashes. De zaken die plots leeg staan, de pizzeria's die zonder klanten draaien, de viswinkels die geen vis lijken te verkopen, de bouwhandel die meer cash op de balans heeft dan op de werf: het zijn allemaal kandidaten voor structureel toezicht.

De manier waarop het werkt is verbluffend efficiënt. Een crimineel koopt een bescheiden rijhuisje als eerste stap. Vervolgens komen zijn eigen malafide bouwondernemingen het volledig opknappen, in weken in plaats van maanden, want de stielmannen zijn intern.

“Je gaat zien dat een huis verkocht wordt en binnen de kortste keren is daar een plakker bezig, een elektrieker, al wat dat je wilt. Dus dan gaan ze die woning, die nu een high-end afgewerkte woning is, terug verkopen. De meerwaarde gaat gegenereerd zijn. Je kunt er niet rond, het is helemaal afgewerkt.“

Het zijn de werkmannen die cash worden uitbetaald. “Bij een controle staan de envelopjes klaar om iedereen uit te betalen“, aldus de sociale-inspectiediensten. Drie passages langs de witwas-kassa per huis. Doe het tien keer per jaar, en het systeem draait vanzelf.

"Veertig procent van de vastgoedtransacties mogelijk gelinkt aan witwas" ▶ 30:50

De cijfers die ze noemt voor België haalt ze van Europol, omdat een nationaal beeld nog ontbreekt. Voor Europa schat het bureau dat veertig procent van de vastgoedtransacties mogelijk te linken is aan witwas. “Ja, dan weet je dat het probleem toch wel iets zegt.“ Belgische data zijn er niet, maar er is geen reden om aan te nemen dat ons land aan deze trend ontsnapt. Het gevolg is voelbaar voor wie nooit een drugskoerier heeft ontmoet.

“Als de vastgoedprijzen de pan uitswingen omdat ze kunstmatig opgedreven worden door witwas-vehikels, dan kan de gewone burger bijna geen huis meer kopen, niet meer in de buurt van zijn ouders wonen. Dat raakt het sociaal weefsel.“

Met overvolle kinderopvang en geen babyboom in zicht, is de berekening simpel. Wie niet meer naast familie kan wonen, kan zijn ouders niet meer inschakelen voor opvang. De overheid betaalt de meeropvang, maar uit welk budget? “Drugscriminelen dragen niet bij aan onze samenleving. Ze betalen geen belastingen op al dat witgewassen geld.“ Het maakt de drugs-economie niet enkel een veiligheidsprobleem maar een welvaarts-probleem.

"Het monster heeft maar één hart, en dat hart is het geld" ▶ 41:10

Bart De Wever, vandaag eerste minister, voorheen burgemeester van Antwerpen, sprak in zijn War on Drugs vaak over een “veelkoppig monster“. Sla er een kop af, en er groeit een nieuwe. Van Wymersch citeert hem en zet er meteen een correctie naast.

“Dat veelkoppig monster heeft ook maar één hart, en dat hart is het geld. Dus ik ben ervan overtuigd dat als we alle middelen die we hebben inzetten op het kraken van het crimineel verdienmodel, dat we het monster dan serieus lam kunnen leggen.“

Twee procent van het crimineel vermogen wordt vandaag in beslag genomen, schat Europol. Achtennegentig procent blijft beschikbaar voor de organisaties, ook na arrestatie. Het is precies daar, in dat verschil, dat de echte hefboom zit. Notarissen, banken, makelaars, boekhouders: zij zijn de poortwachters die zonder strafonderzoek het systeem kunnen verzieken. “Vandaag zijn er meldingsprocedures, maar als ik kijk hoe weinig meldingen er zijn, denk ik: we hebben nog marge om iedereen te overtuigen dat wegkijken geen optie meer is.“

Italië, Falcone en de antimaffia codex ▶ 43:05

Wat haar fascineert in Italië is niet de antimaffia-codex zelf, hoewel die als juridisch instrument indrukwekkend is. Wat ze er ging halen, vertelde ze, was iets anders. “Ik heb hen niet de wetteksten gevraagd, die kun je gewoon op internet vinden. Ik heb hen gevraagd: hoe heb je dat in godsnaam door het parlement gekregen?“

“Ze hebben gewoon dode magistraten gehad. Ze hadden een momentum van Falcone die omgelegd wordt waarop iedereen zoiets had van: ho, crisis.“

Het is een ongemakkelijke les. Brede maatschappelijke draagvlakvorming voor harde maatregelen vereist soms een crisis die niemand had willen wensen. Vermassen werd in een van de eerdere Discours-afleveringen al gevraagd naar Peter R. de Vries en Derk Wiersum als waarschuwing voor wat een rechtsstaat verliest wanneer ze advocaten en journalisten niet meer kan beschermen. Voor Van Wymersch is de Italiaanse oogst dezelfde les: dat we niet moeten wachten op het Belgische equivalent van Falcone om de instrumenten te vinden die er nu al moeten zijn.

Een precisie-sniper, geen vlieger ▶ 43:38

De grootste valkuil van een antimaffia-codex is volgens haar dat het instrument doorslaat. Italië heeft het scherp afgebakend: het instrumentarium geldt alleen voor “criminele organisaties van het maffia-type“, niet voor elke ondernemer met een te late btw-aangifte.

“Ik denk dat we maar goed gaan zitten in onze checks en balances. Dat we niet in een almachtige overheid gaan terechtkomen die ook elke kleine ondernemer doodknijpt. Het idee is dat we de scope waar we die grote middelen op gaan inzetten klein en afgebakend hebben. Het gaat hier om een precisie-instrument, een precisie-sniper die ergens gericht op inzet.“

De vragen die de hosts erover stellen, of de overheid niet vandaag al naar bankbalansen kan kijken, beantwoordt ze met de scherpte van een magistraat: vandaag mag dat niet zomaar, en dat is geen tekort, dat is een keuze. Een keuze die niet getorpedeerd mag worden door een gerichte uitbreiding van bevoegdheden voor een specifieke groep. Het Sky ECC-dossier, waarin politie en magistraten konden meelezen met versleutelde communicatie van het criminele milieu, leverde inzicht op in talloze sectoren waar corruptie zich nestelde. “Voor zover ik weet hebben we geen dossiers kunnen blootleggen van hooggeplaatste magistraten of politici. We zitten niet in een 11:45-situatie, maar de druk is er absoluut. We moeten geen schrik hebben om maatregelen te nemen om te vermijden dat we erin terechtkomen.“

Scholen die nee leren zeggen ▶ 47:05

Voor wie haar wil pinnen op de preventie-kant van haar verhaal, geeft ze één concrete les. In Frankrijk zijn weerbaarheidsprogramma's voor scholen massaal uitgerold en gemeten. Wat blijkt: in scholen waar ze worden toegepast, daalt het middelengebruik met meer dan de helft, en is het schoolklimaat in het algemeen beter, met minder verbale en fysieke agressie.

“Dat is pure wetenschap. En toch willen we die wetenschappelijke inzichten maar niet integreren in ons beleid. Ik begrijp niet waarom.“

De jongeren zelf zeggen het haar bij elke ontmoeting in een school. “Mevrouw, wij zijn jongeren, wij zijn pubers, wij zijn lui. Als we een bus zouden moeten nemen om onze drugs te kopen, zouden we niet gebruiken. Maar ze bieden het ons vijf keer aan tussen het station en de school. Ge moet ons niet leren dat het gevaarlijk is. Dat weten we. Ge moet ons leren nee zeggen.“ Het is, voegt ze toe, geen pleidooi voor zachte maatregelen. Het is een pleidooi voor de juiste maatregelen, gebaseerd op meetbare effecten.

Coalition of the willing zonder bevoegdheid ▶ 1:04:52

Een vraag van de hosts gaat over haar eigen positie. Ze is nu twee jaar in functie, een nieuwe positie zonder voorganger, met een beperkte structuur eronder. Wat is haar macht echt?

“Ik heb gezag of macht over niks of niemand. Ik moet altijd de coalition of the willing afsluiten. Maar als je die hebt, is dat wel een duurzame coalitie. Mensen werken samen omdat ze overtuigd zijn dat dat de way to go is, niet omdat een hoger ambt hen daartoe verplicht.“

Haar mandaat duurt vijf jaar, eenmaal verlengbaar. De federale regering benoemde haar op voordracht van het college van procureurs-generaal. Daaronder zit niets meer dan een wet, een KB en een team. Geen sanctioneringsbevoegdheid, geen budget waar ze direct over beslist, geen lijn-bevoegdheid over politie of justitie. Alles draait op overtuiging. En dat lijkt niet eens het probleem te zijn dat ze had verwacht. “Twee jaar geleden zaten de neuzen helemaal niet in dezelfde richting wat betreft vermogensonderzoeken. Nu twijfelt niemand er nog aan dat we daar massief op moeten inzetten.“ Dat is, voor haar, het bewijs dat een coalitie van overtuigden duurzamer is dan een autoriteit met sanctie.

Veiligheid en leefbaarheid kunnen niet gescheiden blijven ▶ 1:06:07

Op de finale vraag of er een minister van drugsbestrijding zou moeten komen, schudt ze haar hoofd. “Als er een minister van iets moet komen, dan is het een minister van veiligheid en leefbaarheid, omdat die twee hand in hand gaan.“ Vandaag landen alle veiligheidsvragen in het parlement bij de commissie Justitie of Binnenlandse Zaken. Wie vragen heeft over weerbaarheid van het onderwijs, armoedebeleid in grote steden, jeugdwerkloosheid in Brussel: die belanden bij andere commissies, en de twee gesprekken raken elkaar zelden.

“Als die andere bevoegdheden niet hun rol zien in de ijsbergstrategie, dan zullen we er niet komen. Het gaat over op welke manier we onze eieren in welke mand leggen.“

Het Brussels Gewest kondigde dezelfde dag van de opname een eigen regionale drugscommissaris aan. Welkom, zegt ze. Werk genoeg voor twee. Maar ze pleit ook voor een geïntegreerde IT-architectuur, voor het delen van politionele informatie tussen havens van Antwerpen en Rotterdam, voor een dreigingsbeeld van georganiseerde criminaliteit zoals OCAD dat al maakt voor terroristische dreiging. “We hebben heel veel performante diensten met elk een stukje van een puzzel. Maar er is niemand die de puzzel legt.“

Slot: de temperatuur van het water ▶ 1:08:24

Tegen het einde, wanneer de hosts haar bedanken, legt ze één gedachte op tafel die het gesprek samenvat. Het ging niet over wapens, over kilo's, over namen van bendes. Het ging over een metafoor.

“Stel uzelf vooral ook de vraag: wat kan onze impact op de temperatuur van het water zijn? Als iedereen zich die vraag stelt, dan zijn we met zoveel meer om deel te zijn van de oplossing. En daar zit de hoop in.“

Het is een merkwaardige boodschap voor een functie die over criminele organisaties gaat. Maar voor wie het hele uur heeft beluisterd, klopt het uitgezet plaatje. De rederij die zich begint te beschermen omdat haar werknemers worden afgedreigd. De gemeente die haar vergunningen kritisch screent voor ze worden uitgeschreven. De school die niet langer alleen vertelt dat drugs slecht zijn, maar leert wat een puber zegt wanneer hij vijf keer iets aangeboden krijgt tussen station en school. De notaris die wél meldt. De minister van Volksgezondheid die navul-vapes verbiedt omdat ze een logistieke route zijn voor synthetische cannabis bij elfjarigen.

Niemand van die actoren staat op het organigram van het Nationaal Drugscommissariaat. Niemand werkt er rechtstreeks voor. En precies dat is volgens Van Wymersch geen tekort, maar het wezen van de strategie. Een precisie-sniper waar nodig, een coalition of the willing die het water langzaam laat opwarmen, en een ijsberg die zonder dat water uiteindelijk niet meer terug kan groeien. Of, zoals ze het zelf bondiger zegt: “Wij willen organized crime proof zijn.“ Het is geen slogan voor een persconferentie. Het is een uitnodiging voor een land dat dialoog en degelijkheid gewend is, om het ernstig te nemen.