De verschrompeling van de wereld zoals wij die gekend hebben

In de vertrouwde setting van De Melkerij in Brasschaat schenkt Roger Housen zich een glas rode wijn in terwijl hij reflecteert op drie decennia militaire carrière. De voormalige kolonel van het Belgische leger spreekt met de bedachtzaamheid van iemand die de wereld heeft zien veranderen van een relatief stabiele, door Amerika gedomineerde orde naar wat hij omschrijft als “een verschrompeling van de wereld zoals wij die gekend hebben sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog.“

De geopolitieke spanning hangt zwaar in de lucht, letterlijk en figuurlijk. Drones boven Belgische luchtbasissen, een oorlog die al vier jaar woedt in Oekraïne, en een NAVO die wankelt onder de druk van een onvoorspelbare Amerikaanse president. Voor Housen zijn dit allemaal symptomen van een fundamentele verschuiving in de mondiale machtsbalans.

Bij de operatie om Maduro op te pikken ▶ 0:00

Het gesprek begint met een verhaal dat klinkt als sciencefiction, maar volgens Housen bittere realiteit is. De mislukte Amerikaanse operatie om de Venezolaanse president Nicolás Maduro gevangen te nemen toont de geavanceerde staat van moderne oorlogvoering.

“Bij de operatie om Maduro op te pikken heeft men letterlijk het Venezuelaanse leger en de veiligheidsdiensten blind en doof gemaakt. De radarschermen gingen op zwart, elektronische oorlogvoering, en niemand wist wat er gebeurde.“

De operatie verliep volgens een perfect getimed script: stroomcentrales werden platgelegd, communicatiesystemen gehackt, en tegen de tijd dat alarm werd geslagen, zou Maduro al gevangen zijn geweest. De bodyguards werden met geluidswapens uitgeschakeld - technologie die letterlijk oorpijn veroorzaakt en mensen onschadelijk maakt zonder permanente schade.

“Voor onze gespecialiseerde militairen hadden die operatie mee kunnen voorbereiden en uitvoeren,“ stelt Housen. “Belgische soldaten behoren tot de best opgeleide ter wereld. Het probleem zijn de middelen: de 120 gespecialiseerde helikopters, de satellieten, de geavanceerde systemen - die hebben wij niet.“

Wij zijn eigenlijk twee naties ▶ 4:35

De bereidheid om het vaderland te verdedigen ligt in België op een schamele 17%. Ter vergelijking: in Noorwegen en Polen schommelt dat cijfer rond de 60-70%. Voor Housen is dit symptomatisch voor een dieper probleem.

“Wij zijn eigenlijk geen natie met een natiegevoel, met cohesie tussen alle delen van de bevolking. Wij zijn eigenlijk twee naties, een Vlaamse en een Franstalige natie.“

Dit gebrek aan patriottisme staat in schril contrast met landen waar nationale trots nog leeft. “In het leger bestaan die rituelen nog,“ legt Housen uit. “Gravenbezoeken, herdenkingen, battlefield tours - we eren nog steeds de oudgedienden die hun leven hebben gegeven. Maar in de brede samenleving wordt daar lacherig over gedaan.“

Het verschil met buurlanden is opvallend. “De Fransen zijn trots op hun verwezenlijkingen, de Britten ook. Dat genereert automatisch cohesie, een gevoel van 'wij zitten allemaal in hetzelfde schuitje'. Dat missen wij.“

Europa's mislukte soft power strategie ▶ 10:29

Decennialang zette Europa in op wat Angela Merkel “wandel door handel“ noemde - de strategie om via economische banden en zachte macht democratische waarden uit te dragen. Voor Housen is dit beleid “fikant mislukt.“

“Wij Europeanen hebben ons in slaap laten wiegen. Wij waren eigenlijk vatzig geworden.“

De Europese benadering ging ervan uit dat soft power - het winnen van “hearts and minds“ - universeel zou werken. Maar Housen's ervaring in diverse oorlogszones leerde hem anders.

“Het is gewoon onmogelijk om hearts and minds van andere bevolkingsgroepen te winnen. 8 miljard mensen bestaan uniek.“

“Voor de ene is democratie iets heel anders dan voor de andere,“ verduidelijkt hij. “Het westerse model van liberale democratie kun je niet zomaar opleggen aan culturen die altijd anders hebben gewerkt en geleefd. Dat was Europa's fundamentele fout in haar globale strategie.“

Het sprookje van het Europese leger ▶ 13:55

Op papier zou Europa een militaire supermacht moeten zijn. Met 1,35 miljoen militairen in actieve dienst overtreffen de EU-landen zowel Amerika als Rusland qua mankracht. Maar de realiteit is minder rooskleurig.

“Van die 1,35 miljoen zijn er maar 350.000 echt inzetbaar. Dat is een gigantisch verschil met Amerika.“

De cijfers liegen niet: Amerika heeft bijna 1 miljoen inzetbare soldaten van de 1,2 miljoen in actieve dienst. Europa slaagt er door decennia van besparingen niet in om meer dan een derde van zijn troepen operationeel te houden.

Nog problematischer is de technologische fragmentatie. “Europa heeft 177 verschillende grote wapensystemen, Amerika heeft er 30. Dat is een enorme efficiëntieprobleem.“ Voor elk systeem zijn eigen mechaniekers, wisselstukken en logistieke ondersteuning nodig.

Het grootste obstakel blijft politiek. Housen schetst de realiteit: “Als je tegen de Fransen zegt dat ze vanaf juli met een Duitse tank gaan werken in plaats van de Franse Leclerc, krijg je een grote dikke vette no te horen.“

“Als Poetin effectief de grens met Polen zou overschrijden met zijn legers, dan zou het misschien heel snel kunnen gaan met een Europees leger.“

Van 42.500 naar 25.000 soldaten ▶ 23:00

België's militaire capaciteit is de afgelopen 25 jaar gehalveerd. In 2000 telde het Belgische leger nog 42.500 manschappen, vandaag zijn dat er 25.000. Een dramatische inkrimping die volgens Housen het land kwetsbaar maakt.

“Als je een Zwitsers zakmesleger wil hebben dat kan inzetten voor land-, lucht- en maritime operaties, dan moet dat leger minimum 40.000 soldaten tellen. Wij hebben er 25.000.“

Minister Franken wil tegen 2035 opschalen naar 34.500 militairen en 8.600 burgers binnen Defensie, aangevuld met bijna 10.000 reservisten. “Sneller kun je het waarschijnlijk niet organiseren,“ erkent Housen. “We hebben kazernes gesloten, infrastructuur afgebroken. Je moet dat allemaal opnieuw opbouwen.“

Ondanks de beperkte middelen blijft de kwaliteit hoog. “Belgische soldaten behoren echt bij de best opgeleide soldaten van heel de NAVO. Met een individuele Belg kun je letterlijk naar de oorlog.“

Het Oekraïense wonder ▶ 35:59

Iedereen verwachtte dat Rusland Oekraïne binnen weken zou overrompelen. Die inschatting bleek dramatisch fout. Housen legt uit waarom.

“We hebben onderschat hoe ingenieus het Oekraïense volk is. Hoe ze met weinig middelen toch een maximaal militair effect hebben kunnen genereren.“

De menselijke factor maakte het verschil: de wil om te vechten, innovatievermogen, en een diepgeworteld patriottisme dat in West-Europa grotendeels ontbreekt.

“Slavenvolken zijn veel trotser dan Europese volken, veel patriotistischer, en sneller bereid om voor de good cause te vechten.“ Die trots wordt gecultiveerd en in scholen onderwezen. “Het maakt deel uit van hun DNA.“

4 miljoen drones per maand ▶ 41:11

De oorlog in Oekraïne is uitgegroeid tot 's werelds eerste echte drone-oorlog. De cijfers zijn verbijsterend.

“De Oekraïners produceren 4 miljoen drones per maand.“

Ondertussen bestaan er 370 Oekraïense start-ups die zich uitsluitend bezighouden met drones. Het front van 1200 kilometer - de afstand van Brasschaat tot voorbij Berlijn - wordt gedomineerd door onbemande systemen.

“Per vierkante kilometer oppervlakte vliegen elk moment van de dag 40 drones.“ In een zone van 20 kilometer achter de frontlijn zitten bijna geen soldaten meer. “Die killzone wordt eigenlijk gevoerd met drones: surveillance, aanval, logistieke bevoorrading, evacuatie van gewonden.“

De gamification van oorlog ▶ 43:43

Moderne oorlogvoering heeft een perverse twist gekregen die doet denken aan videogames. Beide zijden hebben een puntensysteem ontwikkeld om soldaten te motiveren.

“Als je een kill kunt staven met video krijg je punten, hoe meer punten hoe hoger je ranking, hoe meer aanzien, hoe meer nieuwe wapens.“

Het Oekraïense systeem werkt via een marketplace waar eenheden drones kunnen kopen en verkopen. Hoe beter je scoort, hoe meer prioriteit je krijgt bij de levering van nieuwe wapensystemen.

Aan Russische zijde gebeurt hetzelfde, maar met geld. “Een Russische soldaat die een westerse tank uitschakelt krijgt 12.800 dollar. Voor de verovering van een dorp krijg je een premie tussen 24.000 en 28.000 dollar.“

Housen erkent de effectiviteit maar toont zich kritisch: “Het maakt oorlog zeer abstract. Het is een pervers systeem dat je nodig hebt om oorlog te willen winnen.“

Van 48 uur naar 60 seconden ▶ 48:47

De technologische revolutie in oorlogvoering wordt nergens zo duidelijk als in de “killchain“ - de tijd tussen het detecteren en vernietigen van een doelwit.

“De killchain duurde vroeger tussen 24 en 48 uur. Vandaag is dat tussen 30 en 60 seconden.“

Housen schetst het oude proces: een spionagevliegtuig maakte foto's, die moesten worden ontwikkeld en door analisten bekeken. Besluitvorming nam dagen in beslag.

Vandaag verloopt het via satellietstreaming rechtstreeks naar het gezamenlijke Amerikaans-Oekraïense commando in Wiesbaden. Artificiële intelligentie analyseert het doelwit instantaan en selecteert het juiste wapensysteem.

“Via artificële intelligentie wordt dat onmiddellijk omgezet in: dat soort doelwit, met die capaciteiten, dat kunnen deze wapensystemen aanvallen.“

Wie controleert GPS? ▶ 53:10

Europa's afhankelijkheid van Amerikaanse technologie wordt pijnlijk duidelijk bij navigatiesystemen. Galileo, het Europese alternatief voor GPS, heeft nog onvoldoende satellieten voor accurate dekking.

“Europa heeft nog onvoldoende satellieten om een nauwkeurigheid van 1 meter te bereiken. Je wil bovenop die tank landen, niet 15 meter ernaast.“

Nog problematischer: Amerika controleert de nauwkeurigheid van GPS voor andere gebruikers.

“De Amerikanen kunnen de nauwkeurigheid van GPS manipuleren. Voor anderen zetten ze de foutmarge op 10 meter in plaats van 1 meter.“

“Je kunt ook gewoon zeggen: jij zit nu een kilometer verder,“ voegt Housen toe. Een simpele knop die de geopolitieke machtsbalans illustreert.

Valken tegen drones ▶ 57:00

De technologische ontwikkeling gaat zo snel dat traditionele aankoopprocedures niet meer volstaan. België experimenteert daarom met nieuwe contractvormen.

“Alles wat je vandaag koopt, kan binnen zes maanden voorbijgestreefd zijn door nieuwe types drones en antidronesystemen.“ Daarom schakelt Defensie over op “open rollencontracten“ waarbij leveranciers zich verplichten tot continue updates en opschaling.

Ondertussen zoekt men ook naar onconventionele oplossingen. Het Franse leger traint valken om drones uit de lucht te halen.

“Het Franse leger heeft vogels opgeleid om drones uit de lucht te halen. Valken kunnen helpen, op voorwaarde dat ze goed getraind zijn.“

Voor Housen is het onderdeel van een complementair ecosysteem: “Je hebt radioverstoorders, jamming, sperrers - en inderdaad, vogels kunnen een rol spelen.“

Poetin gaat geen zelfmoord plegen ▶ 1:00:00

De nucleaire dreiging die regelmatig opduikt in Russische retoriek, neemt Housen niet al te serieus. Zijn analyse is glashelder.

“Het korte antwoord is neen. Poetin gaat geen zelfmoord plegen. Die boodschap is hem kristalhelder overgemaakt vanuit Washington en Peking.“

Volgens Housen kreeg Poetin in maart 2022, twee weken na de invasie, een ondubbelzinnige boodschap van zowel Amerika als China: gebruik kernwapens en het is gedaan met jou en je land.

“De kernbom is niet het wapen. Het wapen is de angst. De angst die je creëert in de hoofden van anderen.“

De dreiging is onderdeel van de psychologische oorlogvoering, bedoeld om angst te zaaien bij tegenstanders en de eigen bevolking te mobiliseren.

Geen Russische tanks, wel hybride oorlog ▶ 1:04:00

Voor België ziet Housen geen directe militaire dreiging. “Wij gaan geen Russische tanks zien, geen oorlogsbodems op de Noordzee. Geen vliegtuigen die ons komen bombarderen.“

Maar de werkelijke dreiging is subtieler en daarom gevaarlijker.

“Wij gaan geconfronteerd worden met hybride incidenten: cyber, sabotage, desinformatie.“

Het grote voordeel van hybride oorlogvoering voor aanvallers is dat het onder de radar van artikel 5 van de NAVO blijft. “Daarvoor gaan wij geen derde wereldoorlog beginnen. En dus is dat een perfecte manier om tegen weinig kosten met weinig risico's ons te destabiliseren.“

De droneangst van oktober en november illustreert hoe effectief deze tactiek kan zijn. “Mensen stopten me op straat: gaan wij aangevallen worden door een droneleger? Nee, beste mensen, maar de angst was wel gecreëerd.“

De vergeten IS-dreiging ▶ 1:06:45

Naast hybride dreigingen waarschuwt Housen voor een terugkeer van iets “islamitische staatachtigs“. De situatie in Syrië baart hem zorgen.

“Ongeveer de helft van die IS-strijders zijn ondertussen vrij. Er was een gevangenis met duizenden IS-strijders en die zijn allemaal vrijgelaten.“

“Waar gaan die opdagen, denk je?“ vraagt hij retorisch. “Die gaan niet opdagen in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Die gaan ergens anders opdagen, dichtbij huis.“

Het probleem is niet beperkt tot voormalige strijders. Groot-Brittannië kampt met een groeiend radicaliseringsprobleem, zo erg dat zelfs Saoedi-Arabië geen visa meer geeft aan Britse onderdanen.

“Saoedi-Arabië gaat geen visa meer geven aan het VK omdat ze zien dat mensen die ze daar naartoe sturen geradicaliseerd worden.“

Het gevaarlijke onbekende ▶ 1:13:25

Housen's grootste zorg voor de komende jaren is niet wat we wel zien aankomen, maar wat we niet weten.

“Er is iets dat we nog altijd niet kennen en dat gaat gebeuren. We gaan daarmee geconfronteerd worden door de democratisering van oorlogvoering.“

De technologieën die nu alleen beschikbaar zijn voor staten, worden steeds toegankelijker voor kleinere groepen en individuen. “Alles wordt altijd maar goedkoper en toegankelijker. Het komt vroeg of laat in de handen van mensen die ons kwaad willen doen.“

Deze “unknown unknowns“ - om Donald Rumsfeld te parafraseren - vormen volgens Housen de grootste uitdaging. We weten dat er iets gaat gebeuren, maar niet wat, wanneer of hoe.

De toekomst van Belgische Defensie ▶ 35:15

Ondanks alle uitdagingen blijft Housen optimistisch over de capaciteiten van het Belgische leger, zij het binnen realistische grenzen.

“Voor mij het voornaamste is dat we in staat zijn ons eigen grondgebied en onze eigen kritieke infrastructuur te beschermen. De grootste uitdaging is hybride oorlog.“

De focus moet liggen op het beveiligen van essentiële infrastructuur: de haven van Antwerpen, kerncentrales, zeesluizen. Daarvoor zijn onbemande systemen nodig in combinatie met mankracht - luchtafweer, antidronesystemen, cybersecurity.

“We zijn te klein om in alle dimensies adequaat op te treden,“ erkent hij. “Maar wat we hebben, daar zijn we wel goed in.“

---

Terwijl de avond valt in De Melkerij en de glazen leger worden, vat Housen de essentie van zijn boodschap samen. Europa staat voor de grootste uitdaging sinds 1945: een wereld waarin de vertrouwde regels niet meer gelden, waar soft power faalt en hard power opnieuw de doorslag geeft.

Het is een sobere diagnose van een voormalige kolonel die zijn leven wijdde aan het verdedigen van waarden die nu onder druk staan. Maar het is ook een oproep tot actie, tot het herontdekken van wat ons bindt als naties en als continent. Want zoals hij eerder die avond opmerkte: “Onder druk wordt alles vloeibaar. Als de nood aan de man is, kan het misschien heel snel gaan.“

In een tijd van verschrompeling zoekt Europa naar zijn nieuwe vorm. De vraag is of het de druk aankan die nodig is voor die transformatie, of dat het uit elkaar valt voordat het zich kan heruitvinden. Roger Housen houdt in elk geval Vladimir Poetin buiten Brasschaat - en dat is in deze tijden al geen geringe prestatie.