Een belastingprofessor, een fles whiskey en 27,2 miljard euro tekort

In de Melkerij te Brasschaat schenkt Michel Maus, professor fiscaal recht aan de VUB en partner bij Bloom Law Firm, een glas Jack Daniel's Honey in. “Ik houd van zachte whiskeys,“ zegt hij, terwijl hij de complexiteit van ons belastingsysteem ontrafelt. “Niet te turfachtig, soms kan dat echt pittig zijn.“ Net zoals de Belgische fiscaliteit, zou je kunnen zeggen. Want met een belastingdruk van 42% op alles wat we produceren staan we internationaal op de derde plaats - de bronzen medaille om de nek. Een gesprek over cobra's kweken, butlers belasten en waarom niemand in België in de gevangenis zit voor fiscale fraude.

"We staan internationaal op plaats drie - de bronzen medaille" ▶ 6:21

De liefde voor fiscaliteit is Michel Maus niet aangewaaid. “Ik ben daar een beetje stoemelings ingerold,“ bekent hij. Als rechtenstudent moest hij zijn specialisatie kiezen. Zijn ouders werkten beiden in het bankwezen, dus cijfertjes waren hem niet vreemd. Een professor die “zeer goed les kon geven“ trok hem mee in dat verhaal. Het examen fiscaal recht ging glansrijk: 58 op 60, een record dat de professor nog nooit had gezien.

“We betalen heel veel belasting. Op alles wat we produceren aan goederen en diensten gaat 42% richting de schatkist. Dat is veel. Dat is zeer veel. We staan internationaal eigenlijk op plaats drie al sinds jaar en dag - de bronzen medaille.“

Maar waarom is fiscaliteit überhaupt belangrijk? “Het feit dat je mij die vraag moet stellen is eigenlijk al een beetje toonaangevend,“ zegt Maus. “Als ik kijk naar mijn eigen schooltijd en ook naar mijn eigen kinderen - als die uit de humaniora komen weten ze alles van trapeziums en parallellogrammen, maar ze weten niet wat het kadastraal inkomen is.“

We leven in een verzorgingsstaat die voor ons zorgt. De coronaperiode toonde dat aan: bedrijven die moesten sluiten kregen hinderpremies, mensen in tijdelijke werkloosheid kregen uitkeringen. Maar die verzorgingsstaat heeft veel brandstof nodig - onze belastingen en sociale zekerheidsbijdragen.

"Van de 27 Europese lidstaten zijn er al 10 die geen successierechten meer toepassen" ▶ 7:14

Die hoge belastingdruk roept vragen op. Neem de successierechten - erfbelasting. In Vlaanderen brengt die 1,7 miljard euro op. “We kunnen dat afschaffen,“ zegt Maus. “Dat zou niet zo raar zijn, want van de 27 Europese lidstaten zijn er al 10 die geen successierechten meer toepassen.“

“Van de 27 Europese lidstaten zijn er al 10 die geen successierechten meer toepassen. We kunnen dat afschaffen, maar dan moet het collegegeld van €10 naar €5000 per jaar zoals in Groot-Brittannië.“

Maar er hangt een prijskaartje aan. Als we de erfbelasting afschaffen, moet de overheid 1,7 miljard euro elders vinden. Dat kan door het collegegeld op te trekken van €910 naar €5000 per jaar, zoals in Groot-Brittannië. “Dat is de vraag: willen we dat? Dat zijn de keuzes die op tafel liggen.“

De erfbelasting illustreert ook een groter probleem. Oorspronkelijk bedoeld om vermogen te herverdelen - zodat financiële macht niet te zeer geconcentreerd blijft bij families - werkt ze vandaag averechts.

“De gemiddelde erfenis in Vlaanderen bedroeg €132.000 in 2017. Maar de hogere vermogens betalen geen successierechten. Die laten dat via vennootschappen doen, dus het herverdelingseffect is eigenlijk voltooid verwaterd.“

Wie betaalt nu die erfbelasting? “Eigenlijk de lage middenklasse die niet de mogelijkheden hebben om aan successieplanning te gaan doen, die dat te duur vinden om zich te laten begeleiden.“ Het omgekeerde effect van wat bedoeld was.

"Hoeveel procent van uw inkomen zijt je bereid om af te staan aan de overheid?" ▶ 12:38

Maar wat vindt de gewone burger van onze belastingdruk? Maus liet 2000 Belgen bevragen: “Hoeveel procent van uw inkomen zijt je bereid om af te staan aan de overheid in ruil voor wat we nu terugkrijgen?“

Het antwoord: 38%. Fascinerend, want dat is exact de gulden snede - de ideale verhouding die overal in de natuur terugkomt. In bloemblaadjes, de Mona Lisa, de verhoudingen van het menselijk lichaam. “Daar zit ergens een psychologische grens en wat we bereid zijn om af te staan.“

“Hoeveel procent van uw inkomen zijt je bereid om af te staan aan de overheid? 2000 Belgen antwoordden gemiddeld 38%. En dat blijkt dan ook 38% te zijn - de gulden snede die overal in de natuur terugkomt.“

Dat betekent dat we 4% zouden moeten zakken - van 42% naar 38%. “Dat kunnen we niet zomaar doen, dan moeten we gaan snoeien in een aantal zaken.“ En daar wringt het schoentje.

“Iedereen beseft: we leven boven onze stand dus we moeten saneren. Als je dat op tafel legt is iedereen daarvoor, tot wanneer het hun doelgroep raakt. Iedereen is ervoor maar niemand wil de rekening betalen.“

"We hebben een subsidieprobleem" ▶ 16:37

Het probleem zit niet alleen in wat we betalen, maar ook in hoe de overheid uitgeeft. “We hebben een subsidieprobleem,“ stelt Maus. “Als ik een opleiding volg subsidieert de Vlaamse overheid die, maar de kostprijs van mijn opleiding is ook 100% fiscaal aftrekbaar. Waarom moet ik dan nog een subsidie krijgen?“

“We hebben een subsidieprobleem. Als ik een opleiding volg subsidieert de Vlaamse overheid die, maar de kostprijs van mijn opleiding is ook 100% fiscaal aftrekbaar. Waarom moet ik dan nog een subsidie krijgen?“

Het wordt nog gekker. Vlaanderen is “heel hard subsidie georiënteerd“, maar dat creëert perverse prikkels. De overheid subsidieert opleidingen én geeft belastingaftrek. Een dubbele gunst die de begroting zwaar belast.

Nog erger: elk relevant politiek beleid van de laatste 20-30 jaar ging gepaard met fiscale incentives. Energietransitie? Vrijstelling verkeersbelasting voor elektrische voertuigen. Een laadpaal installeren? 140% belastingaftrek.

“Elk relevant politiek beleid van de laatste 20-30 jaar is gepaard gegaan met fiscale incentives. Energietransitie? Vrijstelling verkeersbelasting voor elektrische voertuigen. Een laadpaal? 140% belastingaftrek.“

"Zo werkt het gewoon" ▶ 19:11

Hoe politiek onze fiscaliteit vormt, illustreert Maus met een anekdote over Steven Vanackere, toenmalig minister van Financiën. Die wilde de roerende voorheffing - belasting op interesten, dividenden en auteursrechten - van 15% naar 27% optrekken.

Op de persconferentie vroeg een journalist of dat ook gold voor de culturele sector. Vanackere, duidelijk niet voorbereid, zei ja. Twee dagen culturele opstand later: “Voor auteurs houden we het op 15%.“

“Zo werkt het gewoon. Steven Vanackere wilde auteursrechten belasten van 15 naar 27%. Twee dagen culturele opstand later zegt hij: voor auteurs houden we het op 15%.“

Die auteursrechten werden ondertussen een systeem voor de hele IT-sector. “Een architect die een plan tekent: auteursrechten. Een advocaat die een advies schrijft: auteursrechten. Het organiseren van een fuif: het concept van de fuif, auteursrechten.“ Een systeem bedoeld voor cultuur werd misbruikt door heel de economie.

"We zijn kampioen in de parabel van de cobra" ▶ 21:08

België excelt in het verkeerd toepassen van prikkels, legt Maus uit met de “parabel van de cobra.“ Tijdens de Britse overheersing in India was er een cobraplaag. De regering gaf subsidies voor dode cobra's. Resultaat? “Iedereen was cobra's beginnen kweken.“

“We zijn kampioen in de parabel van de cobra. Tijdens de Britse overheersing in India kreeg je subsidies voor dode cobra's. Resultaat: iedereen was cobra's beginnen kweken.“

Dat zien we ook bij Corona. “Er was geen controleorgaan,“ merkt Maus op. “In 2020-2021 lagen de faillissementen aanzienlijk lager dan elk ander jaar. Dat wil zeggen dat we overgesubsidieerd hebben.“ We waren zo bang om bedrijven te laten vallen dat we iedereen hielpen, ook wie het niet nodig had.

“Er was geen controleorgaan bij Corona. In 2020-2021 lagen de faillissementen aanzienlijk lager dan elk ander jaar. Dat wil zeggen dat we overgesubsidieerd hebben.“

"Als je €1000 per maand basisloon geeft dan kost dat 6 miljard" ▶ 26:37

De hosts tasten het terrein af rond een basisinkomen. €1000 per maand voor iedereen - zou dat werken? “Dat kost 6 miljard,“ rekent Maus voor. “Maar zou dat dan niet het verhaal van werkloosheidsval oplossen? Dan krijg je €1000 per maand en dan nog wat in het zwart bijklussen.“

“Als je €1000 per maand basisloon geeft dan kost dat 6 miljard. Maar zou dat dan niet het verhaal van werkloosheidsval oplossen? Dan krijg je €1000 per maand en dan nog wat in het zwart bijklussen.“

Hij toont zich voorzichtig enthousiast maar wijst op complexe factoren. Door technologische evolutie vallen jobs weg. “Er is een normale verdeling over het IQ-spectrum. Je hebt een bevolkingsgroep die in een bepaald spectrum valt waarbij complexere jobs moeilijker zijn, maar het is die tussenlaag die volledig vervangen wordt door machinatie.“

“Er is een normale verdeling over het IQ-spectrum. Je hebt een bevolkingsgroep die in een bepaald spectrum valt waarbij complexere jobs moeilijker zijn, maar het is die tussenlaag die volledig vervangen wordt door machinatie.“

"Bill Gates zei: we moeten robots belasten" ▶ 35:03

Als robots jobs opeten, verliezen we belasting op arbeid. Bill Gates stelde voor robots te belasten. Maus dook in die materie tijdens een universitair project. “Een zelfscan-kassa, parkeerboetes via een zelfscanauto - dat zijn allemaal jobs die verloren gaan.“

“Bill Gates zei: we moeten robots belasten. Als robots jobs opeten verliezen we belasting op arbeid. Een zelfscan-kassa, parkeerboetes via een zelfscanauto - dat zijn allemaal jobs die verloren gaan.“

Hij ontwikkelde een voorstel: bedrijven in arbeidsintensieve sectoren zoals horeca een lager tarief geven in de vennootschapsbelasting. Zeer technologische bedrijven een hoger tarief. Maar de complexiteit is groot en de politieke wil ontbreekt.

“Ons systeem is veel te veel gefocust op arbeid, sociale zekerheid en bedrijfsvoorheffing. Dat is de bulk van onze fiscale inkomsten en dat maakt het kwetsbaar.“

"Onze staatsstructuur is het grote pijnpunt" ▶ 39:45

Waar missen we echt de bal? Niet zozeer in onze belastingen, maar in onze uitgaven. En daar speelt onze staatsstructuur een cruciale rol.

“Onze staatsstructuur is het grote pijnpunt. Gemeentes, provincies, regio's, gewesten, gemeenschappen, federale staat, Europa - dat is gewoon veel te log en complex.“

De cijfers zijn schrijnend. “We zitten met €27,2 miljard euro tekort. De federale overheid geeft €107 uit per €100 die ze binnenkrijgt. Vlaanderen geeft €104 uit per €100. Brussel geeft €112 uit per €100. Elk niveau leeft boven zijn stand.“

“We zitten met €27,2 miljard euro tekort. De federale overheid geeft €107 uit per €100 die ze binnenkrijgt. Vlaanderen geeft €104 uit per €100. Brussel geeft €112 uit per €100. Elk niveau leeft boven zijn stand.“

Politiek is staatshervorming “no pass eran - dat krijg je niet meer terug.“ Maus pleit voor pragmatische hervorming: kijk naar elk beleidsdomein en bepaal waar het het best thuishoort. Maar de complexiteit van ons systeem maakt dat quasi onmogelijk.

"We maken gewoon die reflex niet meer" ▶ 42:05

Het grote probleem? We beschouwen overheidsdiensten als vanzelfsprekend. “Gezondheidszorg, bijna gratis gaan studeren, de trein, de tram, de bus - we vinden het de normaalste zaak van de wereld. Terwijl dat misschien niet de normaalste zaak van de wereld is.“

“We maken gewoon die reflex niet meer. Gezondheidszorg, bijna gratis gaan studeren, de trein, de tram, de bus - we vinden het de normaalste zaak van de wereld. Terwijl dat misschien niet de normaalste zaak van de wereld is.“

Die mentaliteitswissel gebeurde geleidelijk. In 1919, bij de invoering van ons belastingsysteem, was het verhaal anders. “Het hoogste belastingtarief was 27% en werd toegepast op inkomsten boven 1 miljoen Belgische frank. Omgerekend zou dat nu 27% zijn op inkomsten boven 1,5 miljoen euro. Nu hebben we 50% vanaf €44.000.“

“In 1919 was het hoogste belastingtarief 27% en werd toegepast op inkomsten boven 1 miljoen Belgische frank. Omgerekend zou dat nu 27% zijn op inkomsten boven 1,5 miljoen euro. Nu hebben we 50% vanaf €44.000.“

Het oorspronkelijke idee van “sterkste schouders, zwaarste lasten“ is verwaterd. Nu betaalt een middenklasser met €44.000 bruto hetzelfde tarief als iemand met €200.000.

"We hebben een belastingvermindering voor wie een butler heeft" ▶ 52:46

Ons systeem zit vol absurditeiten. De Hoge Raad voor Financiën maakte een lijst van alle fiscale aftrekken - “een McDonald's menu“ van vergeten regeltjes.

“We hebben een belastingvermindering voor wie een butler heeft. Er zijn maar 300 belastingplichtigen die daarvan gebruik maken, maar het feit alleen al dat dat nog bestaat is krankzinnig.“

300 mensen in België hebben dus een butler én weten dat ze daar belastingvermindering voor kunnen krijgen. Het symboliseert een systeem dat door de jaren heen is dichtgegroeid met uitzonderingen op uitzonderingen.

Waarom 140% aftrek voor een laadpaal? Waarom moet een investering meer dan 100% fiscaal recupereerbaar zijn? “Per definitie is dat een subsidie,“ merkt Maus op. In een tijd van begrotingstekorten luxe die we ons niet kunnen permitteren.

"Friedrich Schneider meet de zwarte economie" ▶ 55:52

Een groot deel van ons begrotingsprobleem zit in ontbrekende inkomsten. Friedrich Schneider, een Oostenrijkse professor, ontwikkelde een model om de zwarte economie te meten. Voor België komt hij op 16,1%.

“Friedrich Schneider meet de zwarte economie. Voor België komt hij op 16,1%. Nederland zit op 8%, Duitsland op 12%. Als je puur theoretisch de zwarte economie zou terugbrengen naar het gemiddelde van de buurlanden, dan heb je geen begrotingsproblemen meer.“

Nederland: 8%. Duitsland: 12%. Als we onze zwarte economie terugbrengen naar 10% - het gemiddelde van de buurlanden - zijn onze begrotingsproblemen opgelost. Puur theoretisch dan.

Waarom slagen we daar niet in? Maus wijst naar de fiscale moraal. Hij liet onderzoek doen: “89% van de mensen vindt het fiscaal systeem onrechtvaardig. We hebben 20 simpele kennisvragen gesteld - slechts 11% was geslaagd. We vinden het onrechtvaardig maar we kennen er geen bal van.“

“89% van de mensen vindt het fiscaal systeem onrechtvaardig. We hebben 20 simpele kennisvragen gesteld - slechts 11% was geslaagd. We vinden het onrechtvaardig maar we kennen er geen bal van.“

"Hoeveel mensen zitten er in België in de gevangenis voor fiscale fraude?" ▶ 1:01:03

De vraag die journalist Ewald Pironet aan Maus stelde, leidde tot een schokkende ontdekking. Na weken aandringen bij het Kabinet Justitie kwam het antwoord: “Gewoon niemand. HSBC bank €300 miljoen, Omega Diamonds €60 miljoen - allemaal afgehandeld met een minnelijke schikking.“

“Hoeveel mensen zitten er in België in de gevangenis voor fiscale fraude? Geen één. Gewoon niemand. HSBC bank €300 miljoen, Omega Diamonds €60 miljoen - allemaal afgehandeld met een minnelijke schikking.“

De grootste fiscale fraudes van de laatste 20 jaar - €300 miljoen (HSBC), €100 miljoen (Henco radiatoren), €60 miljoen (Omega Diamonds) - allemaal afgehandeld met minnelijke schikkingen. Die mensen “gaan zonder enig probleem verder door het leven.“

"€24 belasting te weinig betaald - correctionele vervolging" ▶ 1:01:27

De twee-maat-twee-gewichten-benadering illustreert Maus met een schrijnend voorbeeld. Dezelfde week dat Omega Diamonds €60 miljoen regelde via minnelijke schikking, stond er in Brugge een 82-jarige man voor de correctionele rechtbank.

“Een man van 82 jaar vond een schoendoos met kasbons van zijn overleden vrouw. Hij vergat ze aan te geven bij de successie. €24 belasting te weinig betaald - correctionele vervolging. Dezelfde week: Omega Diamonds €60 miljoen minnelijke schikking.“

De man had op zolder een schoendoos gevonden met 25 kasbons van €1000 - van zijn overleden vrouw. Hij ging ermee naar zijn bank, net op het moment dat er een huiszoeking plaatsvond. Pech. Hij had de kasbons vergeten aan te geven bij de successie. Belastingschuld: €24. Gevolg: correctionele vervolging.

“Ik kan u garanderen dat die man en zijn familie een levenslange afkeer hebben van alles wat met justitie en fiscaliteit te maken heeft,“ zegt Maus. Dat gevoel van onrechtvaardigheid ondermijnt de fiscale moraal meer dan welke belastingverhoging ook.

"Een horecauitbater had een witte kassa maar tijdens een controle zat de stekker er niet in" ▶ 1:14:40

De invoering van witte kassa's in de horeca had effect, erkent Maus, maar perfect is het niet. “Een horecauitbater kreeg een vliegende controle. 'Meneer, hebt u een witte kassa?' 'Ja, daar!' Zijn stekker zat er niet in. 'Ah, de poetsvrouw!' Je krijgt toch wel nog altijd die verhalen.“

“Een horecauitbater had een witte kassa maar tijdens een controle zat de stekker er niet in. 'Ah, de poetsvrouw!' Je krijgt toch wel nog altijd die verhalen.“

Het systeem werkt, maar de creativiteit om eraan te ontsnappen blijft groot. En de beperking tot alleen horeca roept vragen op - waarom niet de volledige retailsector, kappers, andere diensten?

"Een Limburgse dokter kocht een appartement op de zeedijk" ▶ 1:17:27

Het meest hallucinante dossier dat Maus behandelde? Een Limburgse dokter die een appartement op de zeedijk kocht. Fiscaal kon dat: het appartement zat in zijn vennootschap en werd afgeschreven als investeringsgoed.

Toen kwam de controle. Het verdict van de fiscus: “Geen investeringsgoed.“ De reden? “Met de opwarming van de aarde zal de zeespiegel stijgen en binnen 20 jaar staat uw appartement onder water.“

“Een Limburgse dokter kocht een appartement op de zeedijk. De fiscus zei: geen investeringsgoed. Reden: 'Met de opwarming van de aarde zal de zeespiegel stijgen en binnen 20 jaar staat uw appartement onder water.'“

“Dat is een officieel standpunt van een ambtenaar,“ zegt Maus ongelovig. “Dat kan toch niet?“ De procedure loopt nog altijd. Een officieel document van de Belgische fiscus dat klimaatverandering als argument gebruikt om belastingaftrek te weigeren.

Epiloog: "We hebben dat bereikt en ik denk dat niet veel mensen daarop willen inboeten"

Tegen het einde van het gesprek wordt duidelijk dat ons systeem een fundamenteel probleem heeft: we willen de voordelen van de verzorgingsstaat behouden, maar niemand wil de rekening betalen. “We hebben dat bereikt en ik denk dat niet veel mensen daarop willen inboeten,“ erkent Maus.

De oplossingen liggen voor het oprapen: staatshervorming, vereenvoudiging van het belastingsysteem, strenge aanpak van zwartwerk, verlaging van de belastingdruk op arbeid. Maar politiek is het allemaal “no pass eran.“

Nederland behaalt vergelijkbare resultaten met een belastingdruk van 60% van het bbp in plaats van onze 104%. Dat toont aan dat het kan. Maar het vergt politieke moed om de heilige huisjes aan te pakken.

In de Melkerij klinkt de laatste slok whiskey. Maus heeft in twee uur tijd aangetoond dat ons fiscaal systeem een lappendeken is van historische vergissingen, politieke lafheid en economische kortzichtigheid. Maar hij toont ook aan dat het anders kan - als we de moed hebben om de ongemakkelijke vragen te stellen.

Want dat is uiteindelijk waar Discours voor staat: de moed om complexe materies te doorgronden, om verder te kijken dan de oppervlakte, om echte dialoog te voeren over de uitdagingen van onze tijd. Fiscaliteit is geen saai onderwerp - het is de ruggengraat van onze samenleving. En die ruggengraat heeft dringend behandeling nodig.