Walter Damen in De Melkerij: "Justitie moet niet straffen, justitie moet correct zijn"

In de gezellige warmte van De Melkerij in Brasschaat schenkt Walter Damen beleefd een glaasje Jack Daniels Honey in, maar houdt het bij een symbolisch slokje. “Ik drink nooit voor zeven uur 's avonds,“ zegt de 60-jarige strafpleiter met een glimlach. Het is een detail dat meteen de man schetst: principieel, gedisciplineerd, maar allerminst rigide. Damen, die net zijn 60ste assisenzaak achter de rug heeft, is een van de meest ervaren strafadvocaten van het land. Van piraterij tot terreur, van de Reuzegom tot Kim De Gelder – er is weinig wat hij niet heeft meegemaakt in de Belgische rechtszalen.

"Het enigste piratendossier in België ooit" ▶ 1:34

“Ik heb eigenlijk heel veel verschillende type dossiers gedaan. Ik heb de Reuzegom gedaan, ik heb ook het enigste piratendossier in België ooit gedaan.“

Wat houdt zo'n piratendossier precies in? Damen lacht. “Dat was gewoon degene die rond de kust van Somalië eigenlijk al die schepen overviel, dus echt een piraat. Het was een schip van Jan De Nul dat was overvallen, en omdat dat onder Belgische vlag vaart, viel alles wat op dat schip zou kunnen gebeuren onder Belgische bevoegdheid.“ Het dossier was zelfs verfilmd als 'Kapitein Phillips', waarbij Damen de Ethiopische piratenkapitein verdedigde.

De diversiteit van zijn zaken illustreert de breedte van het Belgische strafrecht. “Je moet natuurlijk niet vergeten dat ik 24 jaar oud was aan de balie, dus je doet die soort zaken uiteraard niet onmiddellijk. Naarmate je ouder wordt, komen die zaken erbij.“ Net zoals een podcast evolueert, groeit een strafrechtadvocaat mee met zijn ervaring. “Ik denk dat jullie eerste podcast ook helemaal anders is dan deze 124ste.“

"Ik ben op dat punt zeer tevreden over de magistratuur" ▶ 5:11

Hoe staat het met onze rechtsstaat? Damen maakt een belangrijk onderscheid. “Ik vind dat je een groot onderscheid moet maken tussen de rechterlijke macht en de uitvoerende macht.“ Over de rechters is hij lovend:

“Ik vind dat wij momenteel in Vlaanderen toch wel heel competente en bekwame rechters hebben. Het zijn ook niet meer de oude politieke benoemingen – diegenen die daar zitten zijn allemaal door examens moeten geraken.“

Het verschil met het Franstalige landsgedeelte is schrijnend. “Ik heb onlangs nog een zaak gehad strafrechtelijk Brussel waar iemand in vrijheid is en dan hebben ze van Franstalige kant nu al uitstellen tot november 2025. Dat betekent de volle twee jaar later dat pas een zaak kan behandeld worden.“

Waarom 1,2 miljoen op 275 miljard "natuurlijk heel weinig is" ▶ 6:46

Bij de uitvoerende macht wordt Damen kritischer. Hij neemt het voorbeeld van Minister Godfried German's recente aankondiging rond pedofilie-preventie.

“God German zegt dat ze 1,2 miljoen euro extra gaan uittrekken op een begroting van 275 miljard euro – dat is natuurlijk heel weinig. En als je dan bekijkt dat het vier vzw's zijn die daarvoor in aanmerking komen waar er dan nog een paar absoluut niks te maken hebben met enig seksueel misdrijf.“

Voor de preventielijn die mensen met een aantrekkingskracht tot kinderen moeten helpen, betekent dit “drie halve dagen per week dat je drie of vier uur kunt bellen. Dat is twee keer niks.“ Damen pleit voor moed in de politiek: “Soms moet je ook als minister of als parlementslid gewoon eerlijk durven benoemen in plaats van populistisch te zijn.“

"Justitie moet niet straffen, justitie moet gewoon correct zijn" ▶ 7:47

De gevangenis van Antwerpen herbergt 700 gedetineerden waar maximum 390 mensen mogen zitten. Damen gebruikt een pregnante vergelijking:

“We zitten hier nu in rustige podcast-omgeving. We zijn hier met drie – pak dat we hier nu met 100 man moeten zitten en u moet uw werk doen, dan komt je niet meer aan uw werk.“

Deze overbevolking heeft verstrekkende gevolgen. “Dat betekent ook dat er onvoldoende psychiatrische verzorging kan zijn, onvoldoende aan geestelijke gezondheidsaandoeningen kan gewerkt worden.“ Het leidt tot populistische uitspraken die volgens Damen contraproductief zijn: “De minister zegt altijd: 'justitie moet straffen'. Dat is al een totaal verkeerde uitdrukking, want justitie moet niet straffen, justitie moet gewoon correct zijn.“

Waarom terroristen zachter bestraft worden dan nachtwinkeldiefstal ▶ 14:11

Een van Damens meest scherpe kritieken betreft de terreurwetgeving. “Als je zegt dat uw maximum bestraffing op lidmaatschap van een terroristische organisatie vijf jaar was – ik spreek niet als je een aanslag zou hebben gepleegd, maar gewoon lidmaatschap.“

“Als jullie met twee 's avonds om 10 uur de nachtwinkel binnengaan en je steelt daar een fles whisky dan heb je een diefstal bij nacht, in bende, gebruikmakend van geweld en gebruikmakend van een vluchtvoorbereiding.“

Het absurde resultaat: zwaarder bestraft voor een fles whisky dan voor terrorisme. “Iemand die voor terreur opgesloten zit en nog altijd een terroristisch gedachtegoed heeft – daar zou je toch bij moeten nadenken als je zegt: ik doe dat wel vijf jaar, einde straf, dan komt die buiten zonder enige voorwaarde.“

"Strafrecht is remediëring" ▶ 16:40

Voor Damen heeft strafrecht een duidelijke functie:

“Strafrecht is remediëring. We gaan u bestraffen, maar in het kader van uw straf gaan we ervoor zorgen dat je her kunt integreren, dus een herintegratie kunt hebben in een maatschappij.“

Deze visie botst met populistische roepen om hardere straffen. “De doodstraf is sowieso via het Europees Hof verboden. Als er vandaag een politieke partij in België blijft roepen dat de doodstraf moet worden heringevoerd, dan liegt men.“ Hetzelfde geldt voor levenslang zonder vooruitzicht: “Europa verbiedt de mogelijkheid om iemand levenslang op te sluiten zonder het vooruitzicht om ooit nog vrij te kunnen komen.“

Het achtdelige evenwichtssysteem dat niemand kent ▶ 27:25

Damen schetst de vele waarborgen in ons rechtssysteem: “Uw eerste evenwicht is: wordt u aangehouden. Uw tweede evenwicht: kom ik in voorlopige hechtenis of niet. Uw derde evenwicht: eventueel een psychiatrisch onderzoek...“ Hij somt er acht op.

“Dat is één lang uitgerekt evenwichtssysteem en af en toe – en dat is in onze maatschappij niet uit te sluiten – is er iemand die voldeed aan alle evenwichtscriteria die dan toch nog hervalt of toch de dans ontspringt.“

Maar mensen zijn hypocriet, erkent hij. “Als uw broer wordt aangehouden dan gaat je die acht evenwichtsoefeningen nog veel te veel vinden. Stel dat een goede kameraad wordt aangehouden, het eerste dat je dan bij mij komen vragen is: zijn er procedurefouten? Terwijl je misschien een avond ervoor op café hebt gezegd: 'dus een schande dat er procedurefouten bestaan.'“

"Eigenlijk zou iedereen moeten applaudisseren voor procedurefouten" ▶ 31:59

Over die beruchte procedurefouten is Damen glashelder:

“Ik zeg altijd: eigenlijk elke maal dat er iemand met een procedurefout in vrijheid wordt gesteld, zou eigenlijk iedereen op straat moeten komen om te applaudisseren. Want dat betekent dat er een aantal waarborgen zijn voor een ieder zijn bestaan.“

Hij geeft een concreet voorbeeld: als een alcoholtest gebeurt met een apparaat dat maar gekalibreerd was tot 25 september, en je wordt gecontroleerd op 27 september, dan is dat nietig. “Dat zijn natuurlijk minimale voorbeelden, maar dat zijn wel degelijk procedures.“

De media berichten eenzijdig: “Ik lees altijd 'iemand in vrijheid gesteld door een procedurefout', maar ik lees nooit de straf die hij achteraf toch nog krijgt. Ik heb destijds een heel grote ophef gemaakt van de juichende benden die de zaal in Antwerpen verlieten omdat ze waren vrijgesproken op basis van procedurefout – ze zijn allemaal zwaar bestraft op Hof van Beroep.“

Elektronisch toezicht is geen vrijspraak ▶ 23:57

Een hardnekkig misverstand betreft elektronisch toezicht. “Elektronisch toezicht – is dat niet een gevangenis bij u thuis? Denkt u dat een drager van een elektronische enkelband geen straf is?“

“De brave huisvader die één keer reed heeft mispeerd en die twee jaar later pas in strafuitvoering gaat en een gezin moet onderhouden en werkt – is het dan maatschappelijk nog noodzakelijk om die in de gevangenis te steken waardoor hij zijn werk verliest, zijn huur niet meer kan betalen, zijn kinderen niet meer naar school kunnen gaan?“

Het systeem werkt pragmatisch: 's morgens aanmelden in de gevangenis, in de loop van de dag weten of je in aanmerking komt voor huisarrest. “Vroeger moest je nog de nacht blijven en dan wist je het pas – wat helemaal dwaas is.“

"Criminologisch onderzoek: strafduur heeft geen enkel afschrikeffect" ▶ 31:14

Een van Damens sterkste argumenten tegen langere gevangenisstraffen:

“Criminologisch onderzoek heeft heel goed uitgewezen in alle mogelijke landen dat de duurtijd van een opgelegde gevangenisstraf geen enkel preventief effect met zich meebrengt en ook geen enkel afschrikeffect. Niks.“

Wat wel werkt? “In Amerika waarbij er werd gewerkt rond herintegratie, voorbereiding op terugkeer, een job werd aangeleerd – onder andere in Noorwegen is dat heel populair – heeft men ook gezien dat het recidivecijfer met meer dan 80 procent daalt.“

“We kennen een geschiedenis van honderden jaren van gevangenissysteem en het is niet dat onze misdaad erop verminderd is. Het schrikt niet af.“

Waarom een tongzoen juridisch een verkrachting is ▶ 37:02

Bij seksuele misdrijven maakt het recht geen gradaties die de publieke opinie wel ziet:

“We kennen ook geen gradaties van verkrachting. Een verkrachting is een verkrachting. Iemand die op een gruwelijke wijze iemand verkracht is ook iemand die iemand verkracht als je iemand een tongzoen geeft – dan is dat per definitie ook nog altijd een verkrachting omdat je de penetratie van een vreemd voorwerp in iemand anders lichaam hebt.“

Dit leidt tot maatschappelijke spanning tussen juridische definities en het rechtsgevoel. “Als een maatschappij zegt iedereen die ooit veroordeeld wordt voor de kwalificatie verkrachting mag nooit niet meer vrijkomen – dat gaat juridisch niet.“

"Ik sta slachtoffers en daders even veel bij" ▶ 48:11

Een veel gehoord misverstand corrigeert Damen direct: “Ik denk dat ik evenveel slachtoffers bijsta als daders. Het voordeel is als je ze beide doet, dan weet je exact als slachtoffer wat dat je met een dader pijn kunt doen, en dan weet je soms ook heel goed voor een dader hoe dat je het minste pijn doet aan een slachtoffer.“

Hij weigert wel bepaalde zaken: “Zedenzaken weiger ik als ik standpunten moet vertolken zoals 'de kinderen hadden het graag' of 'het is helemaal niet zo erg' – als ze niet tot inzicht komen, doe ik het ook niet.“

"Absoluut voor volksjury" ▶ 49:16

Op de vraag naar volksjury is Damen onomwonden:

“Ik ben absoluut voor volksjury omdat het Hof van Assisen het grootste voordeel heeft dat het ganse onderzoek terug moet worden overgedaan. Dus als er fouten zouden zijn gebeurd of er zijn gaten in het onderzoek, krijgt die de meest optimale vorm van garantie.“

Zijn ervaring spreekt boekdelen: “Ik heb toch zowat zeven, acht vrijspraken gehad die ik enkel heb kunnen bekomen dankzij het onderzoek op de terechtzitting.“ Hij vertelt over een roofmoordzaak waarbij de echte dader tijdens het proces demonstreerde hoe hij in zijn eentje acht meter hoog naar binnen kon klimmen – iets wat bij een correctionele rechtbank nooit zou zijn uitgeprobeerd.

Stefan Evjen en de mogelijkheid tot levenslang ▶ 45:32

Als voorbeeld van hoe het systeem werkt, noemt Damen Stefan Evjen: “Stefan Evjen die het zelf niet meer wilt. We zitten met Freddy Horion die het nog altijd wel wilt, maar denkt gij nu des Salms dat die nog ooit gaat vrijkomen?“

“Ik geloof nog altijd in de herintegratie. Ik geloof ook nog altijd dat ons wetboek tools heeft om zware misdrijven te behandelen. De kans dat je nog vrij komt is bijzonder, bijzonder, bijzonder klein. Maar stel dat er nu toch een klein mirakel wordt volbracht, dan moet die mogelijkheid altijd wel bestaan.“

Evjen krijgt nog uitgangsvermogen: “Zes keer per jaar een halve dag buiten – een nieuw bandje kopen of het graf van zijn moeder bezoeken of eens mosselen eten zonder alcohol. Dat was eigenlijk zo'n overlevingsstrategie.“

Waarom magistraten geen jetlag kunnen verdedigen ▶ 10:56

Damen wijst op een structureel probleem: rechters mogen zich niet verdedigen tegen kritiek.

“Een magistraat – ik wil u allemaal zien doen zoveel duizenden pagina's per dag moeten doornemen, 30 zaken beoordelen, vonnis te schrijven die minutieus onder de loep worden gehouden want er zou een woordje verkeerd kunnen staan.“

Tegelijk kunnen ze hun werk niet uitleggen: “De rechter mag het niet zeggen, de rechter mag niet komen... want die hebben het geheim van beraad, die mogen het niet van de wet.“

Dit creëert een scheefgetrokken debat waarin “een aantal roepers staan waar je u niet tegenover kunt verdedigen. Dan denk ik dat daar een heel belangrijke taak voor de advocatuur is – en dat was ook de reden van het boek 'Hoe lang is levenslang'.“

Het boek dat 12 weken in de top 10 stond ▶ 0:22

“Mijn grootste probleem nu is dat we op die manier toch mensen meer duidelijkheid kunnen geven. Dat was ook de reden van het boek 'Hoe lang is levenslang' – om mensen een zicht te geven op waar staan we voor, wat zijn de pijnpunten, wat zijn de positieve punten.“

Het succes verbaasde hem: “12 weken in de top 10 – ik verschoot mij een bult.“ Het toont de honger naar correct geïnformeerde discussies over justitie. “Ik heb heel veel mensen gehad die mij achteraf contacteerden en zeiden: 'Nu snappen we het iets beter' of 'Wauw, het las als een trein, ook al was het juridisch.'“

In De Melkerij, tussen de lege glazen en de rijke discussie, wordt duidelijk waarom Damen zo graag podcasts meedoet. Niet om de advocatuur te verdedigen, maar om de werkelijkheid uit te leggen achter de krantenkoppen. “Als je aan de ene kant politici hebt die soms er niks van kennen én nog bewust foutieve informatie de wereld insturen in het kader van winstbejag naar kiezers toe – dat mag niet.“

De man die het enigste piratendossier van België pleitte, blijft geloven in de zeewaardigheid van ons rechtssysteem. Mits we de moed hebben om de waarheid onder ogen te zien: “Solidariteit is belangrijk. Hoe verbinden we al die individuen nog tot een groter geheel? Daar zie ik dat onze samenleving voor een stuk een beetje in vastloopt, en dat is een probleem in onze maatschappij.“