De cartoonist die een tijdscapsule maakte om het jaar 6000 te rickrollen

In De Melkerij te Brasschaat zit Steven Degryse, beter gekend als Lectrr, met een glas whisky voor zich. Dertien jaar tekent hij al cartoons voor De Standaard, dagelijks twee stuks, altijd over het nieuws, altijd op pagina twee. Een vrijplaats, noemt hij het zelf. De krant heeft hem in al die tijd nog nooit gebeld met de boodschap dat iets niet mocht. “Hier in België hebben we het ongeloofelijk goed,“ zegt hij, terwijl buiten de avond over Brasschaat valt. Wat volgt is een gesprek over chaos en orde, over censuur en vrijheid, over geld verbranden en waarom het universum eigenlijk gewoon naar de kloten moet.

Hoe een stapel Kamagurka-strips een wereld deed opengaan ▶ 3:27

Degryse was twaalf of dertien toen het gebeurde. Op bezoek bij een vriend uit het eerste middelbaar hing er plots iets aan de muur dat hem deed stilstaan: schilderijen van Herr Seele. Koboy Henk met die kuif. Onnozel, maar kunst. “Tot dan kende ik alleen die katholieke dingen in de kerk. Jezus helpt iemand, Jezus doet van alles, allemaal heel klassiek geschilderd door zondagschilders. Dit was de eerste keer dat ik in confrontatie kwam met kunst die mij iets deed.“

De vader van zijn vriend zag zijn interesse en leende hem een stapel Kamagurka-strips uit. Bert en Bobje, De Rimpelclub. “Die stapel Kamagurka-strips heeft een wereld voor mij doen opengaan. Plotseling bleek dat gewoon in Vlaanderen zoiets kon.“ Nooit meer teruggegeven, die strips. Hij begon zelf te tekenen, te kopiëren, onzin te maken. Absurdisme, dat hoefde nergens op te slaan. “Gaandeweg heb ik ontdekt dat als je er ietsje meer logica achter steekt, dat het eigenlijk nog krachtiger wordt.“

“Die stapel Kamagurka-strips heeft een wereld voor mij doen opengaan. Plotseling bleek dat gewoon in Vlaanderen zoiets kon.“

Vandaag is Degryse één van de stemmen in een Vlaamse traditie die internationaal hoog aangeschreven staat: de absurde, grafische cartoon zonder veel uitleg, die de macht uitdaagt. “Overal ter wereld worden spotprenten gemaakt, maar wij zijn de enigen die op een absurde manier, vaak met een grap, de macht uitdagen. Dat is wel bijzonder.“

"Ik maak iedere dag 20 cartoons maar jullie zien er maar twee" ▶ 4:45

De romantiek van de kunstenaar: dat beeld klopt niet, zegt Degryse. “Mensen denken dat een kunstenaar een soort halleluja-moment nastreeft. In de praktijk moet je gewoon om 9 uur 's morgens achter je bureau gaan zitten en werken, werken, werken.“ Hij maakt elke dag twintig cartoons. De krant ziet er twee. De rest is voor de vuilbak.

“Ik maak iedere dag 20 cartoons maar jullie zien er maar twee. Al de rest is voor de vuilbak.“

“Als je een grap in elkaar moet gaan construeren, voelt dat een klein beetje als bedrog naar mijn lezer,“ zegt hij. De beste cartoons ontstaan door kortsluiting, door je hoofd te overladen met informatie en dan te wachten tot er iets onverwachts gebeurt. “Vroeger paniekeerde ik daarop, want je weet 's morgens nog altijd niet hoe je je job moet doen. Nu vertrouw ik erop dat het wel komt. Het is niet voor de eeuwigheid. Ik ga geen tijdscapsule maken zoals Michelangelo die Sixtijnse Kapel schildert waar ze 500 jaar later nog op staan te gapen.“

Hoewel. Over tijdscapsules later meer.

De doodsbedreiging na Charlie Hebdo en drie maanden politiebescherming ▶ 13:25

De dag na de aanslag op Charlie Hebdo in 2015 maakte Degryse een cartoon over jihadisten. Die ging viraal, miljoenen keren gedeeld wereldwijd. “Dan zat er daar één mindere boodschap bij op een miljoen,“ zegt hij nuchter. Een extremistisch netwerk in Jemen wilde hem dood.

“Ik kreeg die dag letterlijk duizenden berichten. Ik zat op de wc en dacht: oké, dit is echt wel een doodsbedreiging.“

Drie maanden politiebescherming volgden. “Weerwerk is goed,“ zegt hij, “maar een doodsbedreiging is heel abstract. Ik heb het voordeel dat ik niet bekend ben. Mijn tekeningen zijn bekend, maar zelf kom ik niet op tv. Ik heb het hoofd van een boekhouder. Ik kon gewoon tijdens de dreiging Pita blijven eten aan de Dampoort.“

Hij brengt de bedreiging in perspectief. “Charlie Hebdo mocht dat van mij maken, maar het heeft wel een emancipatiebeweging de kop gekost. In Noord-Afrika en het Midden-Oosten waren cartoonisten kritisch over de islam, ze konden onder de radar opereren omdat het maar cartoons waren. Door Charlie Hebdo begonnen regimes veel harder te kijken. Veel van die cartoonisten werken nu vanuit Parijs omdat ze niet meer in hun eigen land kunnen tekenen.“

De cartoonist die twee jaar cel ingaat en zegt: "Dit is mijn job" ▶ 19:09

Degryse is vertegenwoordiger voor West-Europa bij Cartooning for Peace, een organisatie die cartoonisten helpt die bedreigd of vervolgd worden. Er is zelfs een appartement in de VS waar cartoonisten naartoe kunnen vluchten. “Ik doe dat vrijwillig, maar de organisatie wordt gefinancierd door de Verenigde Naties en particuliere fondsen.“

Vorig jaar gaf hij samen met een collega uit Maleisië een lezing in Gent. Op de terugweg naar de luchthaven vertelde die collega: “Als ik straks land, word ik gearresteerd. Dan ga ik waarschijnlijk twee jaar naar de cel.“

“Ik moet daar ook naar de gevangenis voor gaan. Dit is mijn job om naar de gevangenis te gaan. Ik moet opkomen voor mijn rechten, mijn martelaarschap opnemen en bij twee jaar kom ik vrij en doe ik dit weer opnieuw. Ik heb een voorbeeldrol.“

Degryse had daar veel respect voor. “Als je naast zo iemand zit in een taxi, denk je bij jezelf: fuck maat, een heftige job is dat eigenlijk. Zelf had ik waarschijnlijk al gestopt. Dan ging ik in de reclamewereld begonnen zijn of zoiets.“

In het Midden-Oosten worden handen gebroken, vertelt hij. “Als een regime ingaat tegen cartoons, sturen ze knokploegen om handen te breken. Cartoonisten met gebroken handen tekenen niet meer.“ Hier in België heeft hij een goed betaalde job met privileges. Daar is het activisme, martelaarschap.

De economische censuur: hoe Manneken Pis een zwembroek aankreeg ▶ 1:14:14

Politieke of religieuze censuur is in het Westen zeldzaam, zegt Degryse. Economische censuur is een groter probleem. Hij illustreert met een anekdote over een Monopoly-doos voor Brussel die hij ontwierp. “Manneken Pis heeft een piemel, dus ik tekende Manneken Pis met een piemel.“

De doos moest goedgekeurd worden door Hasbro in Salt Lake City. “Daar zit iemand achter een computer die al die Monopoly-ontwerpen bekijkt en op zoek is naar een piemel.“ Amerika zei nee. De oplossing? “Als je nu naar Brussel gaat en je koopt de Monopoly van Brussel, dan heeft Manneken Pis een zwembroekje aan. Dat was de oplossing.“

“In Salt Lake City zit er iemand achter een computer die al die Monopoly-ontwerpen bekijkt en op zoek is naar een piemel. Manneken Pis heeft een piemel, dus Amerika zei nee.“

Hij stapte naar de pers, denkend dat het breed opgepikt zou worden. Niets. “Een imam die dat gezegd had, dan stond het overal, dan waren er parlementaire vragen gesteld. Maar een bedrijf die beslist dat dat niet op een doos mag? Geen probleem blijkbaar.“

Degryse noemt het de censuur van de economische druk. “Als je niet luistert, betalen we je niet, doen we je product niet. Dat is een soort censuur waar we bang voor moeten zijn. Die speelt elke dag in ons leven een rol, maar we zien het niet.“

"We zijn allemaal gewoon debielen die in de donkere tasten" ▶ 1:32

Het gesprek zwenkt naar de staat van de samenleving. “We zitten nu in een soort van ongeregeerbaarheid,“ zegt Degryse. “We leven in een wereld die veel te complex is voor ons, en we hebben dat eindelijk door. Dat universum is een stukje moeilijker dan we altijd hebben gedacht.“

“We zijn allemaal gewoon debielen die in de donkere tasten zijn. Dat is wel heel veel waard wat we hier hebben.“

De westerse mens had altijd controle, gekocht, genomen, gegeven. Nu moeten we toegeven: onze economie is geen wetenschap, ons klimaat is naar de kloten, politiek werkt niet zoals het zou moeten. “We willen volledig genieten van de globalisering, maar we willen zelf niet globaal zijn. We willen dat ons pakje uit Taiwan twee dagen later in onze brievenbus ligt.“

Hij noemt het een identiteitscrisis. “Mensen willen ergens voor staan, ergens in geloven. Vroeger had je het Christendom, dat gaf antwoorden op de vraag: wat is het doel van het leven? Nu is die vraag terug om beantwoord. En dat geeft onrust.“

Waarom het universum gewoon entropie nastreeft ▶ 38:18

Degryse heeft een simpele filosofie: “Het universum streeft gewoon entropie na. Alles moet naar de kloten. Ik snap ook niet dat mensen nog ruist zijn.“ Hij lacht erbij, maar meent het. “Ik ben hier eventjes, bij 50 jaar ben ik weer vergeten. Ik mag elke dag mijn hoes in doen, maar op het einde van de rit ben ik er niet meer.“

“Het universum streeft gewoon entropie na. Alles moet naar de kloten. Ik snap ook niet dat mensen nog ruist zijn.“

Die visie botst met het verlangen naar orde en efficiëntie dat vandaag heerst. “Efficiëntie is een religie op dit moment. Alles moet efficiënt zijn. Ik krijg de kriebels van efficiënte dingen.“ Hij verkiest de chaos van een Jackson Pollock boven de gulden snede van een Mondriaan. “Als alles mag, heb je als cartoonist weinig te vertellen. Veel interessanter om in een wereld te zitten waarin we aan het aftasten zijn, waarin grenzen verschuiven.“

Dat aftasten ziet hij als iets positiefs. “We zijn in een nieuwe samenleving aan het terechtkomen. We moeten uitvinden wat de grenzen zijn. Dat is een slingerbeweging.“

Discordianisme: de grap verkleed als geloof (of omgekeerd) ▶ 45:12

Degryse is al lang geleden in contact gekomen met Discordianisme, een “grap verkleed als geloof of een geloof verkleed als een grap.“ Ontstaan in de jaren '60, opgericht door twee gasten die aan het bowlen waren en zich afvroegen waarom religie geen antwoorden bood. Ze kozen Eris, de Griekse godin van de tweedracht, die ooit de twistappel gooide en zo de Trojaanse oorlog veroorzaakte.

“Ze hebben een nepgeloof gemaakt, iets dat geen enkele zin houdt maar daardoor zin creëert,“ legt hij uit. “Robert Anton Wilson, een Playboy-redacteur, begon nepbrieven te schrijven naar zijn eigen magazine. Hij begon verwarring te scheppen. Op de duur wist niemand nog wat waar was en wat niet.“

Dat desinformatiespel ziet Degryse nu terugkeren. “Rusland heeft dat gebruikt in Engeland. Desinformatie is een machtig wapen. We moeten chaos veel meer zien als wat het is: niet zozeer een wapen, maar een expressievorm, iets dat heel veel mogelijkheden biedt.“

Hij past het zelf toe. Als hij een rare dreigmail krijgt, antwoordt hij en vervangt elk werkwoord door het woord “smurf.“ “Die mens is daar zo van in de war, die gaat niet weten wat er aan de hand is. If you can't convince them, confuse them.“

De census van de stilte: hoe burkini's de begroting doen verdwijnen ▶ 1:17:12

Degryse introduceert een concept van Umberto Eco: de census van de stilte. “Mussolini was daar heel bedreven in. Censuur waarbij je zegt wat niet mag, dat is zichtbaar. Dat is makkelijk. De moeilijkere censuur is: feiten doen ondersneeuwen door met andere informatie te komen.“

“Iedere zomer als we over de begroting moeten praten, is er op de Belgische kust een burkini-plaag.“

Hij geeft een Belgisch voorbeeld: “Iedere zomer, als we beginnen over de begroting en over dingen die fout lopen, is er blijkbaar op de Belgische kust een burkini-plaag. De hele politiek heeft het dan over burkini's. Maar in essentie hebben we het dan vooral niet over de begroting.“

Is dat een bewuste correlatie? “Kijk maar hoe vaak we het hebben over burkini's, ieder jaar opnieuw, terwijl er geen rondlopen. Als je een column hebt die 30 jaar geleden een regering had kunnen doen vallen, weegt die nu evenveel als een kat die van een trap valt.“

“Een column die 30 jaar geleden een regering had kunnen doen vallen, weegt nu evenveel als een kat die van een trap valt.“

Het is het probleem van sociale media, zegt hij. “Informatie is compleet waardeloos geworden. Alle informatie heeft dezelfde kritische massa gekregen. Je leest een column op Facebook, je bent verontwaardigd, en als je de pech hebt dat er daaronder een kat is die van een trap valt, dan is die kat evenveel waard in je hoofd.“

De KLF, een miljoen pond verbranden, en het irrationele monetaire systeem ▶ 1:21:58

Tegen het einde van het gesprek haalt Degryse een obscure referentie aan: The KLF, een Britse groep die in de jaren '90 vijf of zes wereldhits had, een schaap slachtte op het podium, hun hele discografie vernietigde, en vervolgens een miljoen pond in biljetten verbrandde. Ze filmden het, toerden langs parochiale centra in Engeland en vroegen: “Kunnen jullie uitleggen wat we gedaan hebben?“

“Is dat een rationele daad? Nee. Maar dat is waarschijnlijk het meest interessante dat er gebeurd is in die jaren,“ zegt Degryse.

Hij besluit ter plekke om vijf euro te verbranden. De hosts kijken toe terwijl hij een briefje aansteekt boven een glas, het papier krimpt en zwart wordt. “Er is geen vijf euro verdwenen uit de economie,“ zegt hij terwijl de as neerwarrelt. “Een stuk papier verbrand. Ons monetair systeem is gebaseerd op vertrouwen.“

“Als ik een briefje van 50 euro verbrand, is er geen 50 euro verdwenen uit de economie. Wat is er gebeurd? Een stuk papier verbrand. Ons monetair systeem is gebaseerd op vertrouwen.“

Hij legt uit: als hij met dezelfde drukpers als de Nationale Bank een identiek biljet drukt, is hij een valsmunter. Als de Nationale Bank het doet, creëren ze waarde. “Er is geen onderliggende waarde. Een econoom heeft evenveel te vertellen als een theoloog. Heel ons monetair systeem is ongelooflijk irrationeel.“

“Een econoom heeft evenveel te vertellen als een theoloog. Heel ons monetair systeem is ongelooflijk irrationeel.“

De tijdscapsule die pas in het jaar 6000 geopend mag worden ▶ 45:18

Ergens tussen het absurdisme en de chaos vertelt Degryse over zijn meest zinloze project. Hij heeft een tijdscapsule gemaakt die pas over 4000 jaar geopend mag worden. Wat zit erin? Een muziekdoosje dat “Never Gonna Give You Up“ van Rick Astley speelt.

“Ik heb een tijdscapsule gemaakt die ze pas binnen 4000 jaar mogen openen. Er zit een muziekdoosje in dat Never Gonna Give You Up speelt. Ik ga iemand in het jaar 6000 rickrollen.“

“Die mensen gaan niet weten wat rickrollen is,“ zegt hij. “Die gaan dat opendoen, eraan draaien, en denken: wat is deze? Er gaan doctoraten over geschreven worden. En dat is de kracht van wanorde. Het slaat nergens op, maar het is waarschijnlijk het meest interessante dat ik ooit gedaan heb.“

Hij had het eigenlijk niet mogen vertellen, geeft hij toe. “Eigenlijk had ik moeten zwijgen. Maar goed, ik hoop op een zonnestorm die alle data wist.“

"Laat elkaar gewoon met rust" ▶ 1:31:31

Aan het einde van het gesprek krijgt Degryse de vraag: één boodschap aan de wereld?

“Laat mekaar met rust,“ zegt hij zonder aarzelen. “We zijn bij 8 miljard, dat is veel. Het worden er 11. Laat ze elkaar gewoon met rust.“

“Laat elkaar gewoon met rust. We zijn bij 8 miljard, dat is veel. Het worden er 11. Laat ze elkaar gewoon met rust.“

Het is natuurlijk een contradictie, erkent hij meteen. “Ik ben dan weer de eerste die de andere niet met rust ga laten met mijn cartoons, ik weet dat ook wel.“

---

Wat blijft hangen na twee uur met Steven Degryse is niet zozeer een boodschap, maar een houding. De wereld is chaotisch, irrationeel, te complex om te begrijpen. Ons monetaire systeem is gebaseerd op vertrouwen dat er niet is. Economische censuur is krachtiger dan politieke. Informatie is waardeloos geworden. En toch: we hebben het hier in België ongelooflijk goed. Niemand belt om te zeggen dat een cartoon niet mag. Niemand breekt handen.

Degryse maakt elke dag twintig cartoons, gooit er achttien weg, en weet dat hij over vijftig jaar vergeten is. Ergens in de grond ligt een muziekdoosje dat over 4000 jaar iemand gaat rickrollen. En in De Standaard staat morgen weer een tekening op pagina twee, over het nieuws, over de chaos, over de macht. Niet om te overtuigen, maar om mensen in de war te brengen. Om ze te laten nadenken.

Zoals hij zelf zegt: “We zijn allemaal gewoon debielen die in de donkere tasten. Dat is wel heel veel waard wat we hier hebben.“