In de melkerij van het brein: Wouter Duyck over denkvallen, onderwijscrises en de grenzen van intelligentie

De whisky staat klaar in De Melkerij te Brasschaat wanneer Wouter Duyck binnenkomt. Professor cognitieve psychologie aan de UGent, vice-president van de NVAO, de Nederlandse-Vlaamse organisatie die de kwaliteit van hoger onderwijs bewaakt, en niet vies van een stevig debat over hoe ons brein eigenlijk werkt. De avond valt, de Talisker wordt opengetrokken, en wat begint als een gesprek over onderwijsbeleid evolueert naar een diepgaande verkenning van waarom mensen zo slecht zijn in rationele beslissingen.

“Het probleem is: we hebben allemaal zoiets dat heet intuïtie, en intuïtie is heel handig maar is zeker niet altijd waar,“ zegt Duyck terwijl hij in zijn glas kijkt. Het is een zin die de toon zet voor anderhalf uur waarin wetenschappelijke inzichten botsen op maatschappelijke realiteiten, waarin data heilig is maar politiek pragmatisch moet blijven.

"Wij proberen instellingen rust te laten" ▶ 2:21

Duyck's huidige job klinkt paradoxaal: kwaliteitscontrole die vooral rust wil geven. Als vice-president van de NVAO houdt hij toezicht op Vlaamse en Nederlandse universiteiten en hogescholen, maar dan wel op een manier die haaks staat op wat we gewend zijn in het leerplichtonderwijs.

“Wij proberen instellingen rust te laten. Dat betekent dat ze natuurlijk wel een job moeten doen, maar wij laten hen de baas zijn in hun instelling en in hun opleiding.“

Het contrast met het secundair onderwijs is schrijnend. Waar leraren elke beslissing moeten documenteren en leerlingen volgen in lange rapporten, vraagt de NVAO universiteiten simpelweg: leg uit hoe jullie kwaliteit bewaken. Is het overtuigend? Dan is het goed.

“Ik sta met lede ogen naar het leerplichtonderwijs te kijken,“ bekent Duyck. Want terwijl universiteiten en hogescholen tot de internationale top behoren, heeft Vlaanderen een ander probleem.

"Als blijkt dat onze kinderen de slechtste lezers zijn van Europa" ▶ 4:43

De cijfers zijn genadeloos. Vlaamse 10-jarigen zijn de slechtste lezers van Europa. De eindtermen, die parlementair vastgelegde minimumdoelen, worden door de helft van de leerlingen niet gehaald. En wat gebeurt er? Niets.

“Vandaag worden die eindtermen voor de helft van de leerlingen niet gehaald, dat blijkt eigenlijk zonder enig gevolg. Er wordt in Vlaanderen nooit een school gesloten.“

Duyck vergelijkt het met Nederland, waar scholen wel degelijk kunnen sluiten bij falend onderwijs. Hier gebeurt dat alleen om veiligheidsredenen. De onderwijsinspectie blijft stil terwijl de resultaten kelderen.

“Als blijkt dat onze kinderen de slechtste lezers zijn van Europa, dan hoor ik de onderwijsinspectie daar eigenlijk niet over, en ik vind dat eigenlijk wel vreemd.“

Het frustreert hem dat een psycholoog dit debat moet voeren terwijl pedagogen en onderwijssociologen het jarenlang domineerden. Maar voor Duyck is de link evident: cognitieve psychologie bestudeert hoe ons brein leert, rekent, taal verwerft. “Dat is mijns inziens nog altijd de kern van onderwijs.“

Waarom een psycholoog zich met onderwijs bemoeit ▶ 5:48

Het begon allemaal met de brede eerste graad. Toenmalig minister Pascal Smet wilde alle leerlingen door elkaar in de klas zetten, voor de sociale mix, zeiden de pedagogen. Duyck keek in de wetenschappelijke literatuur en zag dat iedereen dit een verschrikkelijk slecht idee vond.

“Het is makkelijker om filosofie te doceren aan een klas met die Vermeer dan aan een klas met Donald Trump. Dan moet je ergens tussen die twee in gaan praten, en dat gaat moeilijk.“

Hij schreef een opiniestuk naar de minister. Die was verbaasd, nog nooit had een expert hem verteld dat de brede eerste graad een slecht idee kon zijn. Duyck realiseerde zich dat cognitieve psychologen gaandeweg uit het onderwijsdebat waren verdwenen.

Het bracht hem tot een breder besef: “Ik vind dat wetenschappers in Vlaanderen een taak hebben en dat politici vaak verkeerd doen en verkeerde beslissingen nemen, terwijl er heel veel kennis is op de universiteiten.“

De tijger in ons brein ▶ 14:10

Maar waarom nemen mensen dan zulke slechte beslissingen? Duyck legt uit hoe ons brein eigenlijk werkt, en waarom dat slecht uitkomt in de 21e eeuw.

“Ons brein is gemaakt om als wij in het bos lopen en we zien daar een tijger, om de volgende keer heel snel hard weg te lopen. Ons brein is er niet voor gebouwd om met ingewikkelde statistiek om te gaan.“

Die associatieve machine werkte perfect in de prehistorie. Tijgerstrepen koppelen aan gevaar? Levensreddend. Maar vandaag leidt hetzelfde mechanisme tot confirmation bias, mensen zoeken alleen bevestiging van wat ze al denken.

Duyck zag het tijdens Corona: hij hield een lijst bij van onderzoek over schoolsluitingen en mondmaskers bij kinderen. Vijftig artikels toonden aan dat het niet veel uithaalde, zeven dat het wel hielp. “En wat zag je dan in het gemarapport? Die zeven werden aangehaald en die 50 andere niet.“

"Gelukkig dat er een beetje onrealistisch optimisme bestaat" ▶ 17:48

Er zijn manieren om die denkfouten te omzeilen. Daniel Kahneman, de Nobelprijswinnaar die Duyck vaak citeert, raadt ondernemers aan om een “premortem“ te schrijven, scenario's van hoe hun bedrijf kan failleren.

“Gelukkig dat er een beetje onrealistisch optimisme bestaat, want anders zouden te weinig mensen durven ondernemen in België.“

Maar die overtuiging kan ook fataal zijn. Duyck wijst naar de kerncentrales: “Toen onze regering besliste de kerncentrales op te doeken, hadden ze geen scenario voor ogen waar we plots ruzie hadden met Rusland.“

Een ander Kahneman-inzicht: eenvoudige algoritmes werken vaak beter dan complexe beslissingen. “De beste manier om te voorspellen of een huwelijk stand houdt is ruzies aftrekken van het aantal vrijpartijen.“ Het klinkt grof, maar de data liegen niet.

Het Google-geheugen en ChatGPT's gevaren ▶ 25:01

Duyck's onderzoek toont aan hoe technologie ons brein verandert. In zijn beroemde “Google memory“-studie zag hij dat mensen beter onthouden in welk mapje informatie staat dan de informatie zelf.

“We hebben vastgesteld dat als je mensen een computer geeft, ze beter bijhouden in welk mapje informatie staat dan dat ze de informatie zelf bijhouden. Ze gebruiken het internet als een externe harde schijf.“

ChatGPT brengt nieuwe risico's. Het is “een statistisch model dat regulariteiten zoekt“, net als die tijger-associaties in ons brein. Maar wat ontbreekt, is nieuwe kenniscreatie.

“ChatGPT is een statistisch model dat regulariteiten zoekt. Het zoekt verbanden zoals die tijger waar ik naar verwees. Maar wat je dan niet meer hebt is nieuwe kenniscreatie.“

"Het is een illusie dat je goede burgers kunt kweken zonder dat die burgers kunnen lezen" ▶ 27:20

Het gesprek komt terug bij onderwijs, waar Duyck zich ergert aan de focus op “burgerschap“ en “waarden“ ten koste van basisvaardigheden.

“Het is een illusie dat je goede burgers kunt kweken zonder dat die burgers kunnen lezen en zonder dat ze de krant begrijpen. Je kan geen kritisch debat voeren over racisme als je niet weet dat de Holocaust plaatsgevonden heeft.“

Hij verwijst naar zijn gesprek met Lieven Boeve, waar het eerste halfuur ging over pedagogische projecten en waarden. “Heel het eerste halfuur ging niet over lezen en rekenen. En waarom vind ik dat zo erg? Omdat burgerschap een afgeleid product is van kennis.“

“Als je burgerschap wil kweken en een bevolking die kritisch kan denken, moet je ervoor zorgen dat kinderen kunnen lezen, rekenen en tellen, zodat ze zelf de krant lezen en zelf hun opinie vormen.“

De grootste voorspeller van succes ▶ 41:09

Het gesprek duikt in gevoelig terrein: intelligentie. Duyck is helder over de wetenschappelijke consensus.

“IQ is de beste voorspeller van leerprestaties en van jobprestaties, niet alleen voor de Burger King maar zelfs voor de poetsvrouw. Het zijn allemaal zaken die daarvan beïnvloed worden.“

Maar hij brengt meteen nuance aan. IQ is maar voor 50% erfelijk bepaald. De andere helft wordt bepaald door onderwijs, voeding, gezondheid. “Elke jaar dat je naar school gaat levert je ongeveer twee à drie IQ punten extra op.“

Nog opmerkelijker: “De erfelijkheid van IQ is een maat van hoe sociaal fair een samenleving is.“ Bij rijke kinderen is IQ voor 70% erfelijk, bij arme kinderen maar 30%. Waarom? Arme kinderen worden gehinderd door slechte omstandigheden, hun potentieel wordt niet volledig benut.

"Wij besteden 20% meer van ons BNP aan onderwijs dan andere Europese landen" ▶ 48:51

De onderwijscrisis wordt nog pijnlijker als Duyck de cijfers erbij haalt. Vlaanderen besteedt 20% meer van het BNP aan onderwijs dan andere Europese landen, maar heeft de slechtste lezers. Er werken 206.000 mensen voor 1,2 miljoen leerlingen, één personeelslid per 5,8 kinderen.

“Wij besteden 20% meer van ons BNP aan onderwijs dan andere Europese landen, en toch hebben we de slechtste lezers van Europa. Vandaag werken 206.000 mensen voor 1,2 miljoen leerlingen.“

“Ik heb nog nooit een klas van 5,8 kinderen gezien,“ zegt hij droog. Het probleem ligt niet bij te weinig geld, maar bij hoe het besteed wordt.

Het klimaat als perfecte storm ▶ 52:00

Duyck gebruikt zijn kennis van het brein om maatschappelijke problemen te verklaren. Het klimaatprobleem is volgens hem “de perfecte storm voor ons brein.“

“Het klimaatprobleem is de perfecte storm voor ons brein. Het is een zeer geleidelijke evolutie van een paar graden, je voelt dat niet, met onzichtbare gevolgen. Voor ons brein bestaat dat niet.“

Ons tijgerbrein reageert op directe bedreigingen, niet op statistische projecties over tientallen jaren. “Dat verklaart ook waarom politici en maatschappij daar zo traag op reageren.“

Stemrecht zonder stemplicht ▶ 54:42

Als liberaal gelooft Duyck in democratie, maar hij stelt vragen bij de huidige vorm. Zijn meest controversiële stelling: “Ik vind het absurd om iemand die zegt 'ik ben niet geïnformeerd' of 'ik ben niet geïnteresseerd' te laten stemmen.“

“Er zou stemrecht moeten zijn en niet stemplicht.“

Het probleem: de meest emotionele kiezers gaan het vaakst stemmen, terwijl ze door het Dunning-Kruger-effect vaak het minst weten over de onderwerpen.

Woke-correcties en het vrije woord ▶ 58:58

Duyck uit zijn bezorgdheid over de wokebeweging, niet vanuit conservatisme maar vanuit zorg voor het vrije denken.

“Wat me stoort aan die hele wokbeweging is dat er boek-correcties zijn van Roald Dahl, en in Leiden hebben ze een schilderij weggehaald van rokende mannen omdat dat plots aanstootgevend was.“

Hij beschrijft hoe een collega het woord “handig“ niet meer durfde te gebruiken in een boek, het zou mensen zonder handen kunnen kwetsen. “Probeer zo nu eens een gesprek te voeren,“ verzucht hij.

Voor Duyck zijn universiteiten cruciaal als plekken waar vrij gedacht kan worden. “Ik vind het cruciaal dat er in een samenleving mensen zijn die dat kunnen blijven doen. Wetenschappers hebben de luxe dat ze veel vrijer kunnen spreken dan een CEO of politicus.“

Als mensen lezen zien ze "room" of "room" ▶ 11:41

Het gesprek eindigt met Duyck's eigenlijke expertise: meertaligheid. Zijn onderzoek toonde aan dat talen niet in aparte hokjes in ons brein zitten, maar constant met elkaar interfereren.

“Als mensen de krant lezen en ze zien het woord 'room', dan blijven onze ogen daar langer bij stilstaan omdat ze eerst een conflict moeten oplossen tussen de talen.“

Zelfs als we Nederlands spreken, is het Engels actief. “Je kunt die andere taal niet uitzetten.“ Het was baanbrekend onderzoek waar de Universiteit Gent wereldleider in werd.

De voordelen van meertaligheid zijn verrassend groot. Kinderen die meertalig kleuteronderwijs volgden, maakten een sprong van 15 IQ-punten. Meertalige mensen krijgen gemiddeld 4,5 jaar later dementie, niet omdat de ziekte trager komt, maar omdat hun brein langer kan compenseren.

“Kinderen die meertalig kleuteronderwijs volgden maakten een sprong van 15 IQ punten ten aanzien van een groep die exact even slim was, gewoon doordat zij meertalig onderwijs kregen.“

Data is heilig

Terwijl de avond vordert en de Talisker zijn werk doet, wordt duidelijk waar Duyck voor staat: wetenschappelijke evidens als kompas in een wereld vol cognitieve valkuilen. “Voor mij is data heilig, data en evidence. De beste manier om beslissingen te nemen is om die niet op buikgevoel te baseren, maar om gewoon te kijken naar cijfers.“

Het is geen technocratie die hij voorstaat, politici moeten kiezen tussen argumenten, maar hij wil dat alle argumenten op tafel liggen. Zowel de sociale als de cognitieve, zowel de voor- als de nadelen.

In een tijd waarin AI dreigt kennis te monopoliseren, onderwijs faalt ondanks recordbudgetten, en politiek beslist op buikgevoel terwijl universiteiten vol expertise zitten, pleit Duyck voor een terugkeer naar de basis: kritisch denken gebaseerd op solide kennis. Want anders, waarschuwt hij, “heb je alleen nog die afgeleide productjes“, mensen die meningen herhalen zonder ze te begrijpen.

Het is de essentie van Discours: degelijke gesprekken tussen mensen die weten waarover ze praten, in een tijd waarin dat steeds zeldzamer wordt.