Een Radicaal Centrum voor de Liberale Democratie
In de warme sfeer van De Melkerij in Brasschaat, waar rode wijn wordt geschonken en de avond valt, zit Dyab Abou Jahjah aan tafel. De 51-jarige Libanees-Belgische auteur, leraar en voormalig activist neemt een slok van zijn chingetje rum en blikt terug op een leven vol controverses. Van publieke vijand nummer één tot vrijgesproken activist, van radicaal links naar wat hij zelf het “radicaal centrum“ noemt. Het is precies die evolutie die het gesprek zo boeiend maakt: hoe vind je balans tussen dialoog en standvastigheid in een gepolariseerde wereld?
"Zelfs als er achteraf blijkt dat je gelijk hebt, daarna verandert niet zoveel" ▶ 5:46
Het etiket kleeft als kauwgom aan je schoen. Abou Jahjah weet er alles van. Begin jaren 2000 richtte hij de Arabische Europese Liga (AEL) op, een militante organisatie die opkwam voor migrantenrechten in Vlaanderen. Wat volgde was een mediafrenzy van jewelste: een dossier van 4000 pagina's, beschuldigingen van terrorisme tot witwaspraktijken, een veroordeling die later volledig werd vernietigd.
“Zelfs als er achteraf blijkt dat jou gelijk hebt, daarna verandert niet zoveel. Als je in Vlaanderen rondloopt en mensen van 40 jaar, 50 jaar vraagt over Abu Jahjah, die gaat zeggen 'die terrorist'. En dat blijft nog altijd.“
Die “trial by media“ leerde hem een bittere les over de macht van labels. Een strafblad had hij nooit, maar werk vinden was onmogelijk. Google maakte elke sollicitatie tot een nachtmerrie. Hij vluchtte eerst naar Brussel, daarna naar Libanon, tot de Arabische Lente en de oorlog in Syriëv hem terug naar België deden keren.
Waarom bewegingen vernietigen contraproductief is ▶ 10:50
Paradoxaal genoeg werd Abou Jahjah bij zijn terugkeer in 2013 plots positief onthaald door diezelfde overheidsdiensten die hem eerder vervolgd hadden. De reden? Sharia4Belgium. De radicale islamistische groepering had het gat opgevuld dat de vernietigi van de AEL had achtergelaten.
“Als je een beweging vernietig die radicaal is maar nog altijd binnen politieke lijnen blijft, dan krijg je een versie die niet meer gelooft in de wet en die zeggen van: kijk wat er gebeurt met die naivelingen.“
Het is een mechanisme dat hij ook bij extreemrechts ziet. Filip Dewinter probeerde dertig jaar lang via politieke weg zijn ideeën te verspreiden. Verbied je Vlaams Belang morgen, waarschuwt Abou Jahjah, dan krijg je mensen die overstappen naar gewapende strijd. “Ze hebben het politiek geprobeerd, dat werd geblokkeerd, dus nu gaan ze het echt doen.“
“Je verbiedt Vlaams Belang morgen, dan ga ik zeggen dat dat de meest stupide fout zou zijn die je ooit kan maken. Want daar ga je een groep uitsluiten die sowieso al aan de buitenkant zit.“
Het Amerikaanse versus het Europese model ▶ 13:12
Die ervaring heeft Abou Jahjah tot een onvoorwaardelijke voorstander gemaakt van de Amerikaanse benadering van vrijheid van meningsuiting. In Europa bestaan er van oudsher beperkingen: Holocaustontkenning is verboden, hate speech wordt vervolgd. Maar die censuur creëert mystificatie, stelt hij.
“Als je een mening verbiedt dan creëer je ook een mystificatie daarrond. Hij zit er misschien iets in want ze willen het niet dat je het hoort.“
In Amerika kunnen zelfs nazi's op televisie komen, wijst hij op. Ze worden niet uitgenodigd door grote platformen, maar het is niet verboden. En net daarom worden ze ontmaskerd als clowns. In Europa worden zulke figuren juist beschermd tegen zichzelf: omdat ze weten dat ze vervolgd kunnen worden, gaan ze respectabel praten en krijgen ze meer draagvlak.
“Tegenwoordig kun je een breed platform bouwen op social media. Je krijgt altijd een weg om je mening te uiten. Een idee kun je nooit blokkeren.“
"Niemand vertrekt vanuit kwade bedoelingen" ▶ 18:41
Het is een opmerkelijke stellingname van iemand die zelf het doelwit was van haatcampagnes. Maar Abou Jahjah houdt vol dat mensen - welke ideologische stroming ook - fundamenteel geloven dat ze iets nobels doen. Rechts-radicalen denken hun volk te redden, linkse activisten strijden voor rechtvaardigheid, islamisten willen de wereld verlossen.
“Niemand vertrekt vanuit kwade bedoelingen met het idee van 'ik ga de maatschappij nu kapot maken'. Mensen denken aan de basis dat ze iets nobels doen.“
Die erkenning opent de deur voor dialoog. Hij heeft geen probleem om op de podcast van Tom Van Grieken te gaan - zolang het een debat is en geen platform-building. Het verschil ligt in wederzijdse erkenning als gesprekspartner.
“In een liberale democratie moet je altijd een vorm van gelijkheid met elkaar vinden. Mensen zijn geen vijanden. Het probleem is tegenwoordig dat je precies een vijand moet zijn van iemand met wie je het niet eens bent.“
Van morele posities naar Virtual Signaling ▶ 22:22
Hier raakt Abou Jahjah de kern van wat hij ziet als het moderne debatprobleem. Vroeger had je meningen en ging je met argumenten tegen elkaar in. Nu worden meningen vervangen door morele posities - een vorm van virtual signaling waarbij je jezelf verheft boven de ander.
“Tegenwoordig worden meningen eigenlijk vervangen door morele posities. Dat is ethiek en virtual signaling van 'ik doe dit en ben daardoor beter dan jij'.“
Een concreet voorbeeld: als hij zegt dat hij gelooft in kernenergie als oplossing voor de klimaatcrisis, begint links direct te roepen “Oh my God“ in plaats van argumenten aan te reiken. De emotionele respons vervangt de inhoudelijke discussie.
“Als je vertrekt vanuit een dogma en je zegt 'ik weet het allemaal', dan is er geen ruimte meer voor discussie. Dat is bijna religieus.“
Van radicaal socialist naar postkapitalist ▶ 25:04
Abou Jahjah is eerlijk over zijn eigen evolutie. In zijn late twintig, begin dertig was hij veel dogmatischer. Hij definieerde zichzelf als radicaal socialist en bekeek geschiedenis vanuit een strikt ideologische lens. Nu beschouwt hij zichzelf als postkapitalist.
Maar het is niet zozeer hij die veranderd is, legt hij uit, als wel de tijdsgeest. Wat de AEL in 2002 zei - dat migranten volwaardige burgers zijn die 100% van hun rechten opeisen - wordt nu door centrumpartijen verkondigd. Wat toen radicaal was, is nu mainstream geworden.
“Wat de AEL zei in 2002 is nu iets wat politieke partijen in het centrum zeggen. Terwijl dat het toen radicaal was. En wat vandaag de antiracistische beweging zegt, dat ervaren wij als extremistisch.“
De synthese van kapitalisme en socialisme ▶ 31:54
Voor Abou Jahjah zijn kapitalisme en socialisme achterhaalde ideologieën uit de 19e eeuw die na de Tweede Wereldoorlog tot een synthese zijn gekomen: de welvaartsstaat. We leven in een hybride maatschappij die noch puur kapitalistisch noch puur socialistisch is.
“Voor mij zijn kapitalisme en socialisme allemaal ideologieën uit de 19e eeuw die eigenlijk tot een synthese zijn gekomen na de Tweede Wereldoorlog. Zij hebben de welvaartsstaat gebouwd.“
Die aanpak past bij zijn bredere filosofie: behoud wat goed is, renoveer wat versleten is, maar gooi de fundamenten niet weg. Het is wat hij “constructief radicalisme“ noemt, in tegenstelling tot het “destructief radicalisme“ dat tabula rasa wil maken.
“Voor mij is de grootste breuklijn tussen mensen die de verworvenheden willen behouden en daarop bouwen, en mensen die tabula rasa willen maken.“
Het centrum moet meer grinta tonen ▶ 35:34
De metafoor die Abou Jahjah gebruikt is die van een gebouw. De fundamenten - democratie, rechtsstaat, individuele rechten - zitten goed. Maar het appartement is verloedering en heeft renovatie nodig. Het centrum kan zeggen: we zijn de hoeder van het systeem, maar niet van de status quo.
“Het centrum kan zeggen: ik ben de hoeder van het systeem, maar niet de hoeder van de status quo. Het systeem zijn de fundamenten, maar het centrum kan zeggen we moeten renoveren.“
Maar dat vereist meer assertiviteit van het centrum. Te lang zat het defensief, altijd bang dat extremisten misschien gelijk hadden. Tijd voor een “radicaal centrum“ dat zelfvertrouwen toont en het debat aangaat.
"Democratie is ook een regime, zoals elke andere" ▶ 43:09
Het is een ontnuchterende maar eerlijke vaststelling: liberale democratie is een regime dat zichzelf verdedigt, net zoals elk ander systeem. Als je democratie probeert omver te werpen, zal democratie terugvechten - en niet met woordjes alleen.
“Democratie is ook een regime, zoals elke andere. Als je democratie probeert omver te werpen, dan gaat democratie terugvechten. En ze gaan niet terugvechten met woordjes.“
De truckers in Canada leerden dat op de harde manier. Eén dag protesteren mag, twee dagen de boel platleggen niet. Dan ben je buiten het regime gestapt en zal de staat autoritair optreden.
“Laten we regimes gaan vergelijken. Dan is dit toch een van de betere regimes. We mogen ook niet ondankbaar zijn voor onze verworvenheden.“
Waarom mensen naar het Westen vluchten ▶ 45:14
Die waardering voor de liberale democratie is niet abstract. Abou Jahjah herinnert eraan dat tijdens de Koude Oorlog mensen massaal van Oost naar West vluchtten, niet omgekeerd. En vandaag proberen vluchtelingen niet naar Saoedi-Arabië of Qatar te gaan, waar meer geld te verdienen valt.
“Het gaat niet alleen om geld. Het is ook de individuele rechten van de mens. Daar ben ik een individu, daar ben ik een mens, ik ben erkend als dusdanig.“
Hij citeert gesprekken met zijn Marokkaanse schoonmoeder, eerste generatie immigrant: voor haar ging het niet alleen om werk, maar om rechten. Rechten die hier gerespecteerd worden.
De rechtsstaat belangrijker dan verkiezingen ▶ 51:51
In zijn analyse van democratie maakt Abou Jahjah een opmerkelijke stelling: de rechtsstaat is belangrijker dan verkiezingen. Stel dat er in België geen verkiezingen meer gehouden worden, maar Alexander De Croo kan nog altijd niemand willekeurig in de gevangenis gooien omdat de rechtsstaat overeind blijft - dan heb je nog steeds een democratie.
“Voor mij is het belangrijkste van democratie de rechtsstaat. Als een premier vier jaar willekeurige macht heeft en het gerecht in zijn pocket, dat is geen democratie, hoe er ook wel verkiezingen zijn.“
Omgekeerd: een land met verkiezingen waar de premier willekeurige macht heeft en het gerecht in zijn zak, is geen democratie - ook al zijn er verkiezingen.
"Mijn grootste probleem met woke bewegingen" ▶ 54:48
Hier wordt Abou Jahjah het meest scherp. Niet zozeer over de inhoud van woke-bewegingen, maar over hun houding: de “zwijg-en-luister“ mentaliteit die elke discussie in de kiem smoort.
“Mijn grootste probleem met woke bewegingen is hun zwijg-luister houding. Dat is mijn grootste probleem. Ik heb de kennis in pacht, ik heb de waarheid in pacht.“
Als je zegt “ik wil je mening niet horen“, dan behandel je de ander als een kind en jezelf als volwassene. Dat ondermijnt de gelijkwaardigheid die essentieel is voor democratisch debat.
“Als je zegt 'ik wil je mening niet horen', dan zeg je dat je een verheerder bent tegenover mij. Jij bent een kindje en ik ben een volwassene. Dat kun je niet doen.“
Respect als gemeenschappelijke basis ▶ 1:05:38
Als leraar geschiedenis en burgerschap confronteert Abou Jahjah dagelijks dit probleem. Leerlingen uit conservatieve milieus komen met negatieve meningen over homoseksualiteit. Zijn collega's zouden zulke leerlingen direct straffen en buiten zetten.
Abou Jahjah doet het anders. Hij zegt tegen een Armeense leerling die homoseksuelen uitscheldt: “Drop de belediging, wat is je mening?“ Het gaat niet om censuur van de inhoud, maar om respect in de vorm.
“Als leerkracht Je moet niet verontwaardig zijn drop dat we verontwaardiging behalve als er gebrek aan respect is sanerer dat eerst.“
Respect is de universele waarde, de gemeenschappelijke basis die dialoog mogelijk maakt. Zonder respect wordt het een schildpartij. Met respect kunnen alle meningen op tafel.
"Verontwaardigd zijn is het grootste risico" ▶ 1:07:05
Het is een opmerkelijke bekentenis van iemand die de helft van zijn leven als activist doorbracht, waar verontwaardiging de motor was. Nu ziet hij verontwaardiging als het grootste gevaar voor het publieke debat.
“Verontwaardigd zijn is de grootste risico dat wij hebben. Je mag verontwaardigd worden als iets extreem gebeurt, maar verontwaarding door een mening is het probleem.“
Verontwaardiging stopt het gesprek, argumenten houden het gaande. Ook bij kernenergie als oplossing voor klimaatverandering: in plaats van emotionele reacties moet er ruimte zijn voor aftoetsen van argumenten.
Elke gesprek heeft waarde ▶ 1:08:45
Zelfs met flat-earthers kan je iets leren, stelt Abou Jahjah. Niet over de vorm van de aarde, maar over hoe menselijke breinen werken, over de psychologie achter complottheorieën, over de impliciete boodschappen die gecodeerd zitten in expliciete standpunten.
“Elke gesprek heeft waarde. Je kan elementen leren. Zelfs in dat proces waarom iemand tot een absurd idee is gekomen, kun je inzicht krijgen.“
Hij las alle boeken van Klaus Schwab over het World Economic Forum nadat hij geconfronteerd werd met complottheorieën. Conclusie: geen complot, maar wel een messianistische drive bij bepaalde corporate leiders om de wereld te redden volgens hun ideologische lijnen.
Een radicaal centrum met tanden ▶ 1:18:54
Abou Jahjah's finale pleidooi is helder: de liberale democratie verdedigen door haar tegenstanders niet uit te sluiten maar te overtuigen. Extremisten hebben een functie - ze houden het centrum scherp. Maar ze mogen het centrum niet overrukken.
“Mijn pleidooi is: ja, dat debat mag, dus niks verbieden en blijven praten met iedereen. Maar tegelijkertijd moet het centrum meer grinta tonen en assertiever zijn.“
Het is de metafoor van het schip midden op de oceaan. De liberale democratie vaart wel, ze zinkt niet. Als anderen roepen om over te springen naar andere boten, blijft hij aan boord - tot er een bewezen betere boot is. Maar het centrum moet die boot met meer zelfvertrouwen verdedigen.
---
Het gesprek in De Melkerij toont een man die de volle cirkel heeft afgelegd: van radicale activist die het systeem wilde omverwerpen naar verdediger van datzelfde systeem tegen nieuwe radicalismen. Niet door te zwichten of te censureren, maar door het gesprek aan te gaan met iedereen - in respect, met argumenten, zonder verontwaardiging. Het is de essentie van wat Discours Met De Boys probeert te realiseren: degelijk debat in een tijd van polarisatie, dialoog in plaats van demagogie.