In de Melkerij aan de rand van Brasschaat schenkt Melissa Depraetere, fractievoorzitter van Vooruit, zich een glas rode wijn in. Het gesprek over solidariteit en individualisme kan beginnen, complexe thema's die om meer dan een Chinese whisky vragen. "Solidariteit is bijdragen naar vermogen maar ook krijgen naar noden," zegt ze meteen. Het wordt een avond vol concrete voorbeelden, van energiefacturen die oplopen tot 2000 euro tot de postbode-broer die pizza's bezorgt om rond te komen.
De energiecrisis toont volgens Depraetere precies waarom pure individualisme faalt. Als iedereen zijn factuur alleen zou moeten betalen, zou bijna zeven op de tien dat niet meer redden. Maar zelfs de huidige solidariteit via sociale tarieven volstaat niet meer. “We zijn op het punt dat zelfs gewoon solidariteit zoals we het kennen eigenlijk niet meer genoeg is.“
"Dan kom je bij de discussie over energiebedrijven die miljardenwinst aan het maken zijn" ▶ 7:02
Hier botst het solidariteitsprincipe op de realiteit. Depraetere vindt het onverteerbaar dat energiebedrijven recordwinsten maken terwijl burgers hun facturen niet meer kunnen betalen. De overwinst moet dus belasten worden, bij voorkeur Europees, om draagvlak en effectiviteit te vergroten.
Maar is dit geen gevaarlijk precedent? Zullen bedrijven niet vertrekken uit België als ze telkens opdraaien voor de volgende crisis? Depraetere verwijst naar de geschiedenis: “Na de Tweede Wereldoorlog is het sociale zekerheid uitgebouwd op het moment dat iedereen wist: we hebben hier vier jaar crisis gehad, we hebben gedaan wat kon, maar dat is niet voldoende om ons te beschermen in de toekomst.“
Elke crisis creëert nieuwe solidariteitsmechanismen die blijven bestaan. De energiecrisis vraagt om een andere organisatie van de energiemarkt, niet alleen om tijdelijke maatregelen.
"Het omgekeerde van solidariteit is voor mij individualisme" ▶ 3:02
Depraetere ziet individualisme en solidariteit als fundamentele tegenstellingen. “Elk voor zich, elk op zijn eentje“ versus “samen iets proberen te doen zodat iedereen erop vooruit gaat.“ Een midden lijkt er niet te zijn, je kiest voor collectieve oplossingen of je laat iedereen zijn plan trekken.
“De covid-periode was een van de beste voorbeelden van een periode waarin iedereen heel solidair is geweest en waarbij dat ervoor heeft gezorgd dat we sneller uit die periode zijn geraakt.“
Corona bewees dat solidariteit werkt. Hadden mensen geen vaccins genomen en regels genegeerd, “dan waren we misschien nu nog altijd in een moeilijke periode.“
"De laatste jaren is er niet duidelijk genoeg geweest wat gebeurt er dan mee met onze belastingen" ▶ 14:03
Het draagvlak voor solidariteit staat onder druk omdat mensen niet meer zien wat ze terugkrijgen voor hun belastingen. Een indexsprong werd doorgevoerd waardoor lonen niet meer stegen, terwijl de btw op energie van 6% naar 21% ging. “Veel mensen hebben het gevoel: er wordt steeds meer gevraagd maar er komt weinig terug.“
Depraetere pleit voor transparantie. Mensen beseffen wel dat hun kinderen naar school kunnen en dat wegen onderhouden worden dankzij belastingen, maar de link tussen bijdrage en voordeel is troebel geworden.
"Als je kijkt naar de vijf landen waar het beste wordt gewaardeerd, dat zijn vijf landen waar er hard ingezet is op een sterke overheid" ▶ 19:23
De discussie over kerntaken van de overheid krijgt weinig sympathie van Depraetere. Scandinavische landen, Nieuw-Zeeland, de meest welvarende samenlevingen hebben juist gekozen voor een sterke overheid en georganiseerde solidariteit. Het terugtrekken naar kerntaken blijkt geen succesformule.
“Ook voor veiligheid is het gevaarlijk om minder te gaan doen,“ voegt ze eraan toe. Ze geeft het voorbeeld van een Franse kazerne waar soldaten vervangen werden door private bewaking om te besparen, met alle risico's van dien.
"Veel mensen gefrustreerd zijn omdat er te weinig voor hen in zit" ▶ 22:22
Waarom kijken mensen naar extremere partijen? Niet uit idealisme, maar uit frustratie. Ze hebben te weinig baat bij het huidige systeem en het gevoel dat niemand hen nog vertegenwoordigt.
“Het is ook moeilijker om begrip te hebben als je zelf heel veel miserie hebt, je energiefactuur niet betaald krijgt en je ziet dan dat andere groepen ondersteund worden.“
Solidariteit komt onder spanning wanneer mensen zelf in de problemen komen. Wie net buiten de sociale tarieven valt, vraagt zich af: “En wij dan?“ Het is een klassiek dilemma: hoe breed maak je de solidariteit zonder draagvlak te verliezen?
"De beste bescherming is werken, maar op dit moment vallen zelfs twee verdieners in de problemen" ▶ 24:57
Werk blijft voor Depraetere de beste bescherming tegen armoede, maar zelfs dat volstaat niet meer. Het probleem: “Voor heel veel mensen is het verschil tussen wie werkt en wie niet werkt te klein.“ Lage lonen moeten omhoog, maar tegelijk moet werken aantrekkelijker worden dan thuiszitten.
Ze vertelt over haar broer, postbode die er een tweede job als pizzakoerier bijneemt “om te zorgen dat hij toch ook met zijn gezin wat vooruit kan.“ De overheid kan mogelijkheden aanbieden, maar de keuze om die extra stap te zetten, kunnen mensen alleen zelf maken.
"Voor een hele grote groep van die lage lonen bestaat er geen automatische indexering" ▶ 28:32
Een schrijnend detail: terwijl politici spreken over de automatische indexering die lonen beschermt tegen inflatie, geldt die bescherming helemaal niet voor de laagste lonen. “Daar wordt nooit over gesproken maar dat zijn denk ik wel de mensen die het gevoel hebben van ja maar wij zijn hier wel concreet met specifieke problemen.“
Het verklaart waarom veel werkende armen zich niet gehoord voelen. Boven hun hoofd wordt gediscussieerd over indexering, maar zij profiteren er niet van.
"Mensen massaal woningen opkopen om te verhuren zorgt er ook voor dat mensen nog moeilijker een woning vinden" ▶ 35:58
De woningmarkt illustreert hoe verschillende vormen van inkomen ongelijk behandeld worden. Inkomsten uit arbeid worden “bijna de helft“ belast, maar “krijg je inkomsten door woningen te verhuren, dan word je daar veel minder op belast.“
“Inkomsten door arbeid worden heel zwaar belast, bijna de helft. Krijg je inkomsten door woningen te verhuren, dan word je daar veel minder op belast.“
Deze scheeftrekking zorgt ervoor dat investeerders massaal woningen opkopen voor verhuur, waardoor kopers verdrongen worden. Voor Depraetere een reden om die laatste op arbeid te verlagen en andere inkomsten zwaarder te belasten.
"Met de politieke versnippering is het realistisch om armoede weg te werken? Op dit moment denk ik van niet" ▶ 43:41
Op de vraag of armoede weggewerkt kan worden, antwoordt Depraetere eerlijk: technisch kan het, politiek niet. “Met de politieke versnippering en de vele verschillende belangen“ lijkt het onrealistisch. België is “super versnipperd“ met bevoegdheden die over verschillende niveaus verspreid zijn.
“Het niveau van bestuur doet weinig ter zake. Het moet gewoon eenvoudiger.“
Ze geeft een concreet voorbeeld: “Het is niet normaal dat onze minister, als hij iets wil doen in coronatijd, de helft van België moet afbellen voordat hij effectief mag doen wat hij wil doen.“
"We hebben te veel partijen aan tafel zitten" ▶ 49:07
Meerdere partijen in een coalitie kan democratisch draagvlak creëren, erkent Depraetere, maar “we zijn nu denk ik wel iets te ingewikkeld gaan maken.“ Het probleem verergert doordat partijvoorzitters zich ermee bemoeien: “Zelfs als er al een akkoord is, kan die partijvoorzitter nog zeggen: ik ben toch niet akkoord.“
Ze hoopt op “een nieuwe generatie in de politiek“ die constructiever omgaat met verschillen. Crisis helpt daarbij: tijdens corona werden beslissingen genomen “omdat het inderdaad moet.“
"Door op voorhand zo hard te discussiëren merk je dat iets dat goed kan zijn al minder waarde krijgt" ▶ 52:31
De publieke discussiecultuur ondermijnt het vertrouwen in de politiek. Weken van vooraf debatteren over mogelijke maatregelen zorgt ervoor dat tegen de tijd dat er iets beslist wordt, “iedereen verwacht sowieso iets“ en het besluit “al minder waarde krijgt.“
Het alternatief, beslissen achter gesloten deuren, brengt andere problemen met zich mee. “Dan krijg je weer: we weten niet wat er gebeurt en we hebben geen inspraak.“ Een klassiek dilemma tussen transparantie en effectiviteit.
"Facturen die beginnen voor 40 euro en uiteindelijk 2000 euro worden" ▶ 51:24
Depraetere sluit af met een concreet voorbeeld van wat haar echt bezighoudt: de schuldenindustrie. “Facturen die beginnen voor 40 euro en uiteindelijk 2000 euro worden, dit probleem komt heel weinig aan bod omdat het een bepaalde groep is die ermee wordt geconfronteerd.“
Voor die kleine maar groeiende groep is het “levensbepalend.“ Het toont hoe solidariteit ook betekent: opkomen voor problemen die niet breed leven maar wel diep insnijden.
"Iedereen heeft een ego, we zijn allemaal de protagonist van ons eigen verhaal" ▶ 1:04:59
Tegen het einde wordt Depraetere filosofisch. Het echte probleem is misschien wel dat “we te weinig menselijk zijn.“ Politici durven geen fouten toe te geven uit schrik voor de backlash, maar authenticiteit zou meer waardering krijgen dan de huidige polarisatie.
“Iedereen heeft een ego, we zijn allemaal de protagonist van ons eigen verhaal, we zitten vol met biases, dat is oké, dat mag, want we zijn allemaal mensen.“
Het gesprek in de Melkerij eindigt met een oproep tot meer menselijkheid in de politiek. Solidariteit begint misschien wel bij het erkennen van onze eigen beperkingen, een bescheiden maar hoopvolle boodschap die past bij de Discours-missie van diepgaande dialoog voorbij de dagelijkse politieke schermutselingen.