De Melkerij bruist van debat als Stijn Baert, nummer negen op de wereldranglijst van invloedrijke economen onder de veertig, zijn glas Jack Daniels Honey heft. "Dit is eigenlijk whisky met honing," verduidelijkt hij, terwijl zijn gesprekspartners hun wenkbrauwen optrekken. "Heel zoet, je moet er mentaal voor bij zijn." Een passende metafoor voor wat volgt: een gesprek dat de zoete verhalen over koopkracht en democratie doorprikt met de bittere realiteit van cijfers en data.
De UGent-professor arbeidseconomie is niet iemand die zich laat ringeloren door politieke leuzen. Met zijn recente publicaties en internationale erkenning heeft hij zich gepositioneerd als een stem die durft tegen de stroom in te gaan. Vandaag neemt hij geen blad voor de mond over loonindexering, de werkzaamheidsgraad en de problemen met ons democratisch systeem.
"Het is nogal bootjes om te zeggen dat de koopkracht enorm achteruit gaat" ▶ 10:56
Het gesprek neemt meteen een scherpe wending als Baert uithaalt naar de politieke consensus over koopkracht. Terwijl partijen over elkaar heen buitelen om burgers te compenseren voor de inflatie, gooit de econoom roet in het eten.
“Het is nogal bootjes om te zeggen dat de koopkracht enorm achteruit gaat. Onze lonen worden automatisch geïndexeerd, dus wordt het leven duurder dan stijgt de index en dan stijgen onze lonen mee.“
Het punt dat Baert maakt is even simpel als controversieel: België heeft een automatisch indexeringssysteem dat de koopkracht beschermt. Ja, het leven is 8% duurder geworden - hij zit zelf in de indexcommissie die dat elke maand vaststelt. Maar die prijsstijgingen worden met enige vertraging gecompenseerd door loonsverhogingen. Bovendien heeft de overheid energietoeslagen uitgedeeld en sociale tarieven ingevoerd.
“Natuurlijk zijn er gezinnen die erop achteruitgaan,“ nuanceert hij, “maar gemiddeld genomen kun je niet meer zeggen dat de koopkracht enorm is gedaald.“ De werkelijke schade zit volgens hem elders: in de miljarden die politici erbij gooien zonder dat die er zijn.
“Ik vind dat populistisch wat veel politici over koopkracht zeggen. Ik vind het kortzichtig omdat ze onze generaties daarin vergeten en ik vraag mij ook af of het electoraal zo verstandig is.“
Waarom de federale regering in 2024 zal vallen ▶ 19:04
De inflatie heeft een ander, veel explosievere tijdbom onder de regering geplaatst. Volgend jaar moeten vakbonden en werkgevers onderhandelen over de loonmarge: hoeveel mogen Belgische lonen stijgen bovenop de index zonder onze concurrentiepositie aan te tasten? Het antwoord: nul procent.
Baert tekent de onmogelijke vergelijking uit. De socialisten eisen loonstijgingen bovenop de index. De liberalen wijzen op de concurrentiepositie van onze bedrijven. “Die twee dingen zijn onverzoenbaar tussen socialisten en liberalen,“ constateert hij droogjes.
“Moest ik mijn geld moeten zetten op wanneer de federale regering zou kunnen vallen dan zou ik zeggen 2024, want ik zie niet hoe ze daar uit zullen geraken.“
Het probleem zit dieper dan politiek getouwtrek. De automatische loonindexering die ons tegen inflatie beschermt, kan zich tegen ons keren in een loon-prijsspiraal. “Het probleem is dat onze lonen automatisch mee stijgen, maar als het buitenland niet zo snel gaat, dan verliezen onze bedrijven de concurrentiestrijd met buitenlandse concurrenten.“
Baerts oplossing? Meer differentiatie. Hij pleit voor een werknemersdividend waarbij bedrijven die het goed doen winsten delen met werknemers. Of voor vaste bedragen in plaats van percentuele verhogingen, wat vooral mensen met lagere lonen ten goede komt.
22% van de Belgen is inactief, en dat is het echte probleem ▶ 23:42
De discussie verschuift naar een cijfer dat de meeste Belgen zal verbazen. Van alle 25- tot 64-jarigen werkt 74%. Maar van de resterende 26% zoekt slechts 4% actief werk. De overige 22% is inactief: ze hebben geen job en zoeken er geen.
“Daar maken we echt het verschil met het buitenland,“ legt Baert uit. “Nederland en Duitsland zitten rond de 16%, wij zitten op 22% mensen die niet werken en geen werk zoeken.“
Wie zijn die inactieven? Vervroegd gepensioneerden, huismannen en -vrouwen, langdurig zieken. Vooral die laatste groep valt op:
“Er zijn meer langdurig zieken dan werkzoekenden. We spreken over 7% van de 25 tot 64-jarigen, dus meer langdurig zieken dan werkzoekenden.“
Het beleid heeft decennialang gefocust op die 4% werkzoekenden, met succes. In Vlaanderen zit werkloosheid net boven de 2%. Maar de ijsberg onder water - die 22% inactieven - blijft grotendeels onaangeroerd.
“Ik denk dat het een rechtvaardiger maatschappij is als je de lasten over zoveel mogelijk sterke schouders draagt, dan wel de lasten zodanig verzwaard op een beperkt aantal schouders dat die dreigen door te breken.“
Het Scandinavische model: 30% leert bij, hier amper 9% ▶ 28:08
De vergelijking met Scandinavië brengt pijnlijke waarheeden aan het licht. Daar zegt 30% van de bevolking per jaar dat ze opleiding of training hebben genoten. In België: 9%.
“We hebben een enorm probleem qua levenslang leren,“ analyseert Baert. “Je studeert lang, je gaat relatief vroeg op pensioen, maar daartussen is het een gigantische sprint waar er niet meer wordt bijgeleerd.“
“In de Scandinavische landen zegt 30% per jaar dat ze opleiding of training hebben genoten, in ons land is dat ongeveer 9%.“
Het probleem wordt verergerd door onduidelijkheid over pensioenen. Terwijl Scandinavische landen hun burgers vroeg duidelijkheid geven over langer werken, blijft België in nevelen gehuld. “Wij roepen nog altijd van 'dat langer werken zal iets voor mijn buurman zijn, maar ik zal daar wel aan ontsnappen',“ spot hij.
"Ik ben geen grote fan van democratie" ▶ 35:32
Het gesprek neemt een onverwachte wending als Baert zijn ongemak met het huidige democratische systeem uit de doeken doet. “Ik ben geen grote fan van democratie. Niet in elke stem even veel waard is, want als je niet goed onderlegd bent of je hebt geen goede gedachte zelf gevormd, is een stem dan iets waard?“
Hij erkent de arrogantie in zijn standpunt, maar wijst op de kloof tussen verkiezingsbeloftes en gerealiseerd beleid. “Het verschil tussen wat politici zeggen in verkiezingsperiode, in televisiestudio's en wat ze dan in de regering realiseren is een heel groot verschil.“
“Theoretisch zou er een partij kunnen opstaan die het kiesstelsel hervormt naar een meervoudig stemrecht, maar het is praktisch niet inbeelbaar.“
Zijn alternatief klinkt als sciencefiction: burgers beantwoorden 100 vragen over maatschappelijke kwesties, algoritmes destilleren daaruit een gemeenschappelijke visie. “In plaats van allemaal te vechten tegen elkaar, laten we er samen door alle vragen te beantwoorden en interpreteren naar een soort missie-statement komen.“
Studieren levert 7% rendement op, vrijwilligerswerk doorprikt discriminatie ▶ 48:06
Ondanks kritiek op het onderwijssysteem blijft Baert een evangelist voor studeren. “In principe is studieren de beste investering die je kunt maken. Elk jaar dat je succesvol studeert levert gemiddeld 7% rendement op in je loon later.“
Zijn meest verrassende onderzoeksbevinding? De kracht van vrijwilligerswerk op je cv.
“Vrijwilligerswerk zorgt ervoor dat werkgevers je veel meer kans geven naar een job gesprek. Voor personen die normaal discriminatie ondervinden kan dat de discriminatie enorm verkleinen.“
Het onderzoek toonde aan dat kandidaten met een Turkse naam versus kandidaten met een Vlaamse naam - het discriminatieverschil viel volledig weg wanneer ze vrijwilligerswerk op hun cv hadden staan.
“We zagen dat kandidaten met een Turkse naam versus kandidaten met een Vlaamse naam - het verschil viel volledig weg wanneer ze vrijwilligerswerk op hun cv hadden staan.“
Pensioenhervorming als prioriteit nummer één ▶ 1:03:18
Als Baert één ding zou kunnen veranderen, kiest hij zonder aarzelen voor de pensioenhervorming. Het huidige systeem is volgens hem op verschillende manieren “verkeerd“.
Het meest schrijnende voorbeeld: gelijkgestelde periodes. “Nu is het zo dat een derde van onze pensioenopbouw als werknemer verzamelen we terwijl we niet aan het werk zijn in zogenaamde gelijkgestelde periodes.“
Voor moederschapsverlof vindt hij dat logisch - “de hele maatschappij draagt de vruchten van de fertiliteit van moeders.“ Maar voor langdurige werkloosheid ligt dat anders.
“Dat je in je carrière een lange periode werkloos bent geweest, daar kan je vaak zelf niets aan doen. Maar dan vind ik het ook niet zo raar dat je op het einde van je carrière een aantal maanden langer zou moeten werken.“
Evidence-based beleid in plaats van ideologische reflexen ▶ 22:21
Doorheen het gesprek hamert Baert op de noodzaak van evidence-based beleid. Te vaak ontstaan ideeën “gewoon op een kabinet“ en worden ze doorgevoerd op basis van cherry-picking van gunstige studies.
“Vaak ontstaat een idee gewoon op een kabinet en dan zeggen ze 'dat klinkt ideologisch goed, er zijn een of twee studies die dat steunen' - dat is cherry picking. We zouden vaker moeten experimenteren op kleinere schaal.“
Zijn wetenschappelijke integriteit blijkt uit een opvallend cijfer: “Ongeveer een derde van mijn artikels heeft de conclusie dat onze hypotheses niet bevestigd zijn. Dat is even waardevol omdat je een verhaal nuanceert dat beleidsmakers zouden denken.“
“Ik heb niet zoveel principes en ik heb ook niet zoveel ideologische bagage. Ik heb een aantal waarden maar ik sta daar als wetenschapper nogal neutraal naar.“
Werken moet meer lonen, maar dan ook écht ▶ 1:07:42
Het gesprek eindigt waar het begon: bij de noodzaak om arbeid meer te belonen. Maar Baert heeft weinig geduld voor holle slogans.
“Als je zegt dat werken meer moet lonen, dan moet je consequenties durven dragen. We laten de lasten op arbeid zakken en verschuiven die naar consumptie, naar vervuilende consumptie in het bijzonder.“
Concreet betekent dat: BTW op luxegoederen van 21% naar 22%, meer ecotaksen, minder lasten op arbeid. “Die consequentie durven velen niet dragen want dan zeggen ze 'oh oké, ja degenen die niet werken die betalen ook meer voor consumptie, die gaan er dan op achteruit.'“
Het is de rode draad door Baerts denken: échte oplossingen vragen moed om impopulaire keuzes te maken.
“We moeten ervoor zorgen dat mensen die hun best doen, dat die vooruit geraken en dat die beloond worden voor hetgeen dat ze doen. Op die manier kun je het micro-economische en het macro-economische samenbrengen.“
De belastingbetaler verdient meer dan ivoren torens ▶ 57:17
Waarom neemt een wereldtop-econoom deel aan het publieke debat? Baerts antwoord raakt de kern van de academische verantwoordelijkheid.
“De belastingbetaler betaalt ervoor, ik denk dat de belastingbetaler vooral goed onderwijs wil en wil dat we iets doen met ons onderzoek, niet dat we dat alleen met onze wetenschappelijke peers uitwisselen.“
Die kruisbestuiving werkt beide kanten op. Door zijn onderzoek naar buiten te brengen, krijgt hij ideeën voor nieuw onderzoek. Door deel te nemen aan debatten, test hij zijn bevindingen tegen de maatschappelijke realiteit.
Het Jack Daniels Honey-glas is inmiddels leeg, maar de boodschap is kristalhelder. In een tijd van populistische leuzen en gemakkelijke oplossingen blijft Stijn Baert hameren op de harde waarheid van cijfers en data. Soms bitter, altijd noodzakelijk.
Het is de essentie van het Discours-project: ruimte creëren voor nuance en diepgang in een maatschappij die vaak genoegen neemt met oppervlakkigheid. Baerts boodschap is even confronterend als hoopgevend: goede keuzes maken begint bij het onder ogen zien van ongemakkelijke waarheden.