Een imam die droomt van synthese
In de Melkerij te Brasschaat schenkt Khalid Benhaddou thee in terwijl de herfstzon door de grote ramen valt. De imam van de moskee in Gent is net terug van Dubai, waar hij derde werd op het wereldkampioenschap Koranrecitatie. Vandaag spreekt hij vlot Vlaams, maar in zijn hoofd zitten 6.000 verzen klassiek Arabisch opgeslagen. “Ik heb meerdere identiteiten,“ zegt hij. “Ik ben moslim, ik ben Vlaming, ik ben hier geboren en getogen. Als ik naar Marokko ga, zien ze me als een vreemdeling daar.“
Het is die complexiteit die doorheen dit gesprek weerklinkt. Benhaddou, die samen met Bart De Wever het boek 'Botsende beschavingen?' schreef, ziet polarisatie als het grote probleem van onze tijd. Niet alleen tussen moslims en niet-moslims, maar tussen alle groepen die zich hebben teruggetrokken in hun eigen bubbel. “We zijn vanaf de jaren '60-'70 alles gaan deconstrueren en we zijn gaan inzetten op kleine deelidentiteiten,“ zegt hij. “Die strijd moest gebeuren vanuit universalistische principes, niet om onszelf te gaan onderscheiden van anderen.“
Waarom mensenrechten niet genoeg zijn ▶ 8:12
De imam botst op wat hij ziet als de beperkingen van onze huidige gemeenschappelijke basis. Waar velen wijzen naar mensenrechten als bindmiddel, vindt hij dat veel te mager.
“Mensenrechten zijn veel te weinig. Dat zegt niks over je dagelijks leven. Dat leidt niet per definitie tot echt samenleven want je kan parallelle gemeenschappen hebben die naast elkaar leven.“
Het probleem, legt hij uit, is dat we onze samenleving steeds meer organiseren via juridische normen in plaats van sociale. “Onze wetboeken worden alsmaar dikker en dikker omdat we er niet meer in slagen om samen in dialoog onze geschillen met elkaar te beslechten.“ Vroeger waren die sociale normen geschoeid op het goddelijke, maar dat kan volgens hem vandaag niet meer voor de brede samenleving.
“We moeten op zoek naar een evenwicht tussen juridische en sociale normen. Die sociale normen vroeger waren die geschoeid op het goddelijke. Dat kan vandaag niet meer voor de brede samenleving.“
Het universele woord dat iedereen begrijpt ▶ 15:55
Als er één woord is waarrond Benhaddou een nieuwe consensus ziet ontstaan, dan is het respect. “Respect is universeel, dat is niet gebonden aan een bepaalde cultuur of historisch gebonden. Dat is iets wat in alle culturen altijd al heeft bestaan en iedereen weet meteen waar het over gaat.“
Maar ook hier schuilt complexiteit. Benhaddou vertelt over een botsing tussen een leerkracht en een leerling met migratieachtergrond. De leerling keek naar beneden uit respect, zoals in zijn cultuur gebruikelijk. De leerkracht ervoer dit als respectloos omdat hij gewend was dat leerlingen hem in de ogen kijken.
“Respect is natuurlijk universeel maar de invulling van respect is natuurlijk ook voor een stuk cultureel gebonden. Een leerling met migratieachtergrond toont respect door naar beneden te kijken, terwijl de leerkracht dat als respectloos ervaart.“
Het voorbeeld illustreert waarom Benhaddou pleit voor meer dialoog, niet minder. “Je moet wel ruimte creëren om over die basiswaarden waar we het over eens zijn te kunnen praten. Die invulling van waarden kan natuurlijk wel variëren van tijd tot tijd.“
De kunst van het rationele gesprek ▶ 21:03
Centraal in Benhaddous denken staat wat hij de belangrijkste universele waarde noemt: de ruimte voor rationeel gesprek.
“Er moet altijd ruimte zijn om een rationeel gesprek te kunnen voeren. Mensen zijn emotionele dieren, we hebben ego's, maar we moeten durven toegeven dat het zo is.“
In een pluralistische samenleving, benadrukt hij, ga je nu eenmaal gedrag zien van mensen die je niet altijd kan plaatsen. “Dat is ook normaal want je bent ook maar gesocialiseerd vanuit een bepaalde omgeving.“ Het gaat erom die cognitieve dissonantie te kunnen verdragen - die onaangename spanning die optreedt wanneer je mensen ontmoet die er helemaal anders over denken dan jij.
Veel mensen willen die spanning ontlopen, merkt Benhaddou. “Door die diversiteit en pluraliteit dat is je werkwoord, dat is work in progress want dat betekent dat je vraagt aan mensen om te kunnen omgaan met de cognitieve dissonantie.“ Maar net door die fase heen te gaan, ontstaat volgens hem de mogelijkheid tot synthese.
"Onze beschaving kan door niemand geclaimd worden" ▶ 24:38
Een van Benhaddous stokpaardjes is de manier waarop we naar beschaving kijken. Te vaak spreken we van 'de Europese beschaving' of 'de islamitische beschaving', alsof het aparte, tegengestelde blokken zijn.
“Onze beschaving kan door niemand geclaimd worden. We spreken heel vaak van 'de Europese beschaving' maar eigenlijk is het de menselijke beschaving. Iedereen heeft daaraan bijgedragen.“
Die geschiedschrijving waarin culturen altijd vijanden van elkaar waren, is volgens hem een heruitvinding. “Als je de geschiedenis leest dan lees je dat als een aaneenschakeling van allerlei relaties: handelsrelaties, kennisuitwisseling. We hebben eigenlijk de geschiedenis herschreven alsof we altijd vijanden waren.“
Als voorbeeld noemt hij zijn eigen intellectuele vorming. “Ik heb zelf heel veel gehad aan oosterse filosofie en die zit verstrengeld met westerse filosofie.“ Die verstrengeling heeft meegevormd aan de beschaving die we vandaag hebben - een beschaving waar iedereen op zijn eigen manier aan heeft bijgedragen.
Waarom geluk een arrogant levensdoel is ▶ 35:28
Wanneer het gesprek zich naar het goede leven wendt, toont Benhaddou zich kritisch over de dominante definitie van geluk in het Westen.
“Vandaag vertrekken we een beetje vanuit de definitie die ook Epicurus gaf: je moet zo veel mogelijk proberen je genots momenten te maximaliseren en pijn te minimaliseren. Ik denk dat dat een vrij enge beperkte invulling is voor wat eigenlijk het goede leven zou moeten zijn.“
In plaats van geluk stelt hij 'nuttig zijn' voor. “Het doel van het leven is niet gelukkig zijn. Gelukkig klinkt voor mij arrogant. Als ik zeg 'nuttig zijn' dan voel ik me gedwongen om een deel arrogantie te laten vallen want nuttig zijn kan je niet alleen op jezelf geïsoleerd.“
Die visie steunt op een uitspraak van de profeet Mohammed die hij graag citeert:
“De profeet heeft ooit gezegd: weten jullie wie de beste moslim is? Degene die het meest nuttig is voor zijn medemens. Hij definieerde niet de beste moslim in termen van degene die veel bidt of vast.“
De gevaren van perfecte mensen ▶ 39:45
Benhaddou waarschuwt voor een samenleving waarin iedereen perfect moet zijn. “We leven in een samenleving waar iedereen wordt verwacht perfect te zijn en er is een soort cancelcultuur. Mensen durven geen fouten meer toe te geven omdat ze weten dat ze genadeloos afgestraft worden.“
Hij pleit voor meer kwetsbaarheid en zelfkritiek. Vanuit zijn geloof geeft hij het voorbeeld van liefdadigheid:
“In ons geloof moet je zo veel mogelijk dingen doen zonder dat andere mensen jou zien. Als je giften geeft, ga dan niet te koop lopen met hoeveel je hebt gegeven want dat vertroebelt je intentie.“
Die reflectie over intenties vindt hij cruciaal. “Als je goed wilt zijn voor anderen moet je eerst tevreden zijn in zekere mate over jezelf. Anders ga je andere mensen gebruiken om jezelf op te vullen. Dat altruïsme heeft dan een vampierstrekking.“
De islam als huis met vele kamers ▶ 45:32
Benhaddou spreekt openhartig over zijn eigen evolutie binnen de islam. Opgeleid in een heel strikte, gesloten omgeving, ontdekte hij later de rijkdom van verschillende islamitische stromingen.
“Een tekst krijgt pas betekenis op het moment dat die gelezen wordt en niet op het moment dat die geschreven wordt. Aangezien lezers geen clones zijn, kom je automatisch uit bij verschillende interpretaties.“
Die diversiteit ziet hij als een kracht, geen zwakte. “De islam is een huis met heel veel kamers. Ik heb ervoor gekozen om in dat geestelijke huis te blijven maar van kamer te veranderen. Dat is zo'n rijkdom.“
Vandaag ziet hij die rijkdom bedreigd door fundamentalistische bewegingen die een einde willen maken aan die traditie van diversiteit. “Vandaag is er een soort van fundamentalistische beweging op gang gekomen die eigenlijk een einde heeft gemaakt aan die traditie van diversiteit en ik vind dat zo super jammer.“
Meerdere identiteiten, één mens ▶ 47:07
Als moslim, Vlaming en Europeaan voelt Benhaddou zich vaak gereduceerd tot één aspect van zijn identiteit.
“Ik heb meerdere identiteiten. Ik ben moslim, ik ben Vlaming, ik ben hier geboren en getogen. Als ik naar Marokko ga, zien ze me als een vreemdeling daar.“
Hij ergert zich aan de manier waarop mensen vandaag in hokjes worden geduwd op basis van één eigenschap. “We bekijken mensen als mens los van hun etniciteit, los van hun sociaal-economische positie. Maar vandaag gaat het heel vaak over 'wij willen opkomen voor mijn mensen maar niet voor de andere mensen'.“
Het probleem is dat we te veel zijn gaan inzoomen op onze eigen particuliere belangen. “We zijn te veel gaan inzoomen op de eigen belangen en we slagen er niet meer in om de eigen particuliere belangen te verhouden tot het algemene belang.“
Humor als sociale constructie ▶ 56:57
Over de befaamde cartoonrel spreekt Benhaddou genuanceerd. Hij erkent dat de profeet Mohammed in de islamitische traditie niet werd afgebeeld, maar wijst erop dat dit verschilde per stroming. “In de sjiitische traditie werd de profeet wel afgebeeld. In de soennitische traditie werd het ook wel gedaan bij het Ottomaanse Rijk, maar zijn gezicht was dan afgeschermd.“
Belangrijker vindt hij de context waarin humor wordt gebruikt:
“Humor is een heel mooie sociale constructie. Als je met dingen lacht die gevoelig liggen, zeg je eigenlijk dat je toetreedt tot die leefwereld en die durft te begrijpen.“
Hij maakt een onderscheid tussen een comedian die in een comedyclub grappen maakt over iedereen, en een politicus die spot gebruikt als instrument om haat op te roepen. “Dat is toch geen humor meer. Daardoor wordt het bewerkt door haat.“
Juridisch vindt hij dat er geen beperking mag komen op de vrijheid van meningsuiting. Maar maatschappelijk roept hij op tot meer bezonnenheid:
“Wat juridisch kan, hoef je ook niet altijd te gebruiken. Het is niet omdat je juridisch de vrijheid hebt om je mening te uiten dat je altijd maximaal die vrijheid moet gebruiken om anderen te beledigen.“
Europa zonder morele ankerpunten ▶ 1:09:07
Benhaddou maakt zich zorgen over Europa's geestelijke toestand. “Europa heeft al haar morele ankerpunten overboord gegooid. Religie scoort vandaag slecht, ideologieën liggen allemaal op apegapen.“
“Europa heeft al haar morele ankerpunten overboord gegooid. Religie scoort vandaag slecht, ideologieën liggen allemaal op apegapen. De vraag is waar kan de westerse mens nog wel voldoening in vinden?“
Die leegte maakt mensen vatbaar voor simplistische discoursen. “We hebben nog nooit zoveel toegang gehad tot kennis en we zijn nog nooit zo dom geweest. We hebben niet altijd de vaardigheden meegekregen om die complexiteit te kunnen doorgronden.“
Hij wijst naar het onderwijs als cruciaal slagveld. “In het onderwijs wordt meer en meer bespaard op geesteswetenschappen, literatuur, kunst, filosofie omdat ze plaats moeten ruimen voor technische vakken die meer bruikbaar zijn voor de arbeidsmarkt.“
Literatuur als brug tussen werelden ▶ 1:14:54
Als praktisch advies om de polarisatie tegen te gaan, wijst Benhaddou naar literatuur. “Literatuur is echt een manier om andere werkelijkheden te ontdekken. Door dat boek te lezen kruip je als het ware in die cultuur binnen en leer je alles van die cultuur.“
Hij vertelt hoe literatuur zijn eigen leven veranderde. Opgegroeid in een gesloten omgeving had hij “heel weinig respect voor de andere omgevingen en zeker de omgeving waarin ik geboren en getogen ben.“ Door te lezen over de historiek van de waarden en vrede die we in Europa kennen, groeide zijn respect voor dit systeem.
“Ik heb gewoon ergens gelezen over de historiek van al de waarden en vrede die we kennen in Europa, van waar komt dat precies vandaan, de strijd die Europa heeft gevoerd om tot die waarden te komen.“
Van wereldkampioen naar bruggenbouwer ▶ 1:20:48
Het gesprek eindigt waar het begon: bij Benhaddous unieke positie als bruggenbouwer. Zijn verantwoordelijkheid ziet hij niet alleen in het uitleggen van de islam aan niet-moslims, maar ook in het bijbrengen van respect voor het democratische systeem bij moslims.
“Die vrijheid die je vandaag van geniet in die samenleving waar je soms problemen mee hebt, die vrijheid zal je niet krijgen in jouw eigen islamlanden.“ Het is een boodschap die hij actief uitdraagt binnen zijn gemeenschap.
Zijn verhaal toont wat er mogelijk is wanneer iemand de moed heeft om de dialoog aan te gaan, ook met mensen met wie hij het fundamenteel oneens is. “Ik ben iemand die het debat niet uit de weg gaat. Ik kan spreken met heel Vlaams-nationalistische, extreem-rechtse mensen. En ik merk dat veel van die mensen zeggen: dat is eigenlijk niet zo verschillend van elkaar.“
In een tijd van toenemende polarisatie klinkt Benhaddous stem als een echo uit een andere tijd - een tijd waarin dialoog nog mogelijk was tussen mensen die het niet eens waren. Zijn boodschap is even eenvoudig als revolutionair: lees, luister, en leer van elkaar. De synthese waar hij naar streeft, begint bij onszelf.