Els Hertogen (11.11.11) over internationale solidariteit: "We zitten in dezelfde storm, maar niet in hetzelfde schuitje"
Aan tafel bij Discours in het Peerdsbos in Brasschaat krijgt Els Hertogen een Limburgse rum voorgeschoteld, al drinkt ze eigenlijk nooit alcohol. De algemeen directeur van 11.11.11, de koepel van de internationale solidariteit, is te gast op een moment dat ontwikkelingssamenwerking wereldwijd onder druk staat. Het wordt geen makkelijk gesprek: de hosts, van wie er een zichzelf halverwege “een cynisch persoon“ noemt, duwen voortdurend terug. Moet solidariteit niet eerst thuis beginnen? Is 11.11.11 niet te afhankelijk van de overheid? Doet de organisatie niet aan politieke inmenging, zij het met het beste hart? Hertogen blijft er kalm en gestructureerd op antwoorden, telkens vanuit hetzelfde kompas: mensenrechten voor iedereen.
Wat is 11.11.11 eigenlijk? ▶ 1:23
De organisatie bestaat zestig jaar en ontstond symbolisch op 11 november, de dag van de wapenstilstand van de Eerste Wereldoorlog. Vandaag omschrijft Hertogen 11.11.11 als een beweging die in actie komt wanneer mens en natuur worden uitgebuit, met internationaal recht en mensenrechten als kompas.
“Elke mens telt, ongeacht waar die geboren is. Vanuit dat kompas komen we in actie.“
Het is een Vlaamse organisatie die internationaal werkt, en tegelijk een koepel: meer dan vijftig organisaties zijn er lid van, waaronder Broederlijk Delen, plus contact met zowat duizend kleine burgerinitiatieven, waarvan een driehonderdtal expliciet het charter ondertekende.
De drie geldkranen, en waarom giften méér moeten opbrengen dan subsidies ▶ 2:29
11.11.11 haalt zijn inkomsten ongeveer gelijk uit drie bronnen: federale subsidies, giften van particulieren, en andere financiering zoals projecten voor buitenlandse overheden. In totaal gaat het om zo'n vijftien miljoen euro, grofweg vijf plus vijf plus vijf. Voor Hertogen is één verhouding heilig.
“We willen dat wat we van de Vlaming krijgen altijd meer is dan wat we van de federale overheid krijgen.“
Moet solidariteit van de burger of van de overheid komen? ▶ 4:56
Een host werpt op dat een echt solidaire samenleving vooral van onderuit georganiseerd wordt, terwijl er vandaag te veel via overheidsgeld verloopt. Hertogen ziet het als een combinatie. Ze wijst erop dat het Vlaamse engagement voor internationale solidariteit groot is, en dat de overheid een rol te spelen heeft.
“Onderzoek toont aan dat een gezonde democratie nood heeft aan middenveldorganisaties.“
De host houdt vol: moet de burger niet zelf kunnen kiezen aan welke organisatie zijn geld gaat, in plaats van dat de overheid het herverdeelt? Het blijft het terugkerende meningsverschil van de avond.
"We zitten in dezelfde storm, maar niet in hetzelfde schuitje" ▶ 8:06
Gevraagd wat internationale solidariteit nu precies betekent, grijpt Hertogen naar het beeld van de storm. De coronapandemie en de klimaatcrisis raken iedereen, maar niet iedereen heeft dezelfde middelen om ze te doorstaan.
“We hebben wereldwijd dezelfde storm, maar het schuitje om die storm te doorstaan is heel erg verschillend.“
Europa kon snel coronavaccins kopen, elders was dat er niet. Bangladesh heeft veel minder middelen dan Nederland om met de stijgende zeespiegel om te gaan. Solidariteit betekent voor haar erkennen dat de middelen ongelijk verdeeld zijn en dat er een herverdeling nodig is, van geld, maar ook van kennis en van stem in het beleid.
0,7 procent beloofd, 0,3 procent besteed ▶ 14:03
De rijke landen beloofden meer dan vijftig jaar geleden om 0,7 procent van hun inkomen aan internationale solidariteit te besteden. Die belofte werd nooit gehaald.
“0,7 procent zouden we moeten besteden, maar het is 0,3. Dat gaat over 800 miljoen euro per jaar. Dit zijn echt niet de grootste budgetten.“
Terwijl de uitdagingen groter worden, daalt de wereldwijde uitgave voor ontwikkelingssamenwerking, onder meer door de beslissing in de Verenigde Staten, terwijl de defensie-uitgaven net stijgen.
Eerst de eigen mensen? Waarom het en-en is, geen of-of ▶ 11:24
De scherpste terugkerende vraag: moeten we, met een begrotingstekort en besparingen op sociale diensten, niet eerst de nationale solidariteit regelen voor we internationaal gaan? Hertogen weigert de tegenstelling.
“Voor ons is het echt een en-en verhaal, geen of-of. We zijn allemaal met elkaar verbonden.“
Investeren in klimaatadaptatie elders zorgt er niet alleen voor dat mensen zich kunnen aanpassen, maar ook dat ze minder uitstoten en minder gedwongen worden te migreren. Naast dat win-verhaal staat voor haar het morele principe: wie meer heeft, draagt verantwoordelijkheid om te delen.
Ontwikkelingshulp als geopolitiek wapen: Congo, Rwanda en minister Prévot ▶ 15:02
Een host vraagt of ontwikkelingshulp niet vooral een geopolitiek afkoopmechanisme is, zeker richting een land als Congo. Hertogen erkent de historische band, maar niet vanuit schuld. Wel ziet ze een verontrustende kentering.
“Ontwikkelingssamenwerking wordt meer en meer een instrument van het buitenlands beleid, en ook van het migratie- en defensiebeleid.“
Ze illustreert de spanning met Rwanda: wanneer minister Maxime Prévot kritiek geeft op de schending van mensenrechten daar, luidt het antwoord in Rwanda dat ze die kritiek niet willen en dat België zijn budget maar mag houden.
Geen liefdadigheid maar partnerschap ▶ 17:35
Het beeld van de rijke gever en de dankbare ontvanger wijst Hertogen resoluut af.
“Het is niet: wij zijn rijk, jullie zijn arm, hier is geld, zit alsjeblieft dankbaar. Dat is compleet niet wat wij doen.“
11.11.11 zoekt naar sterke lokale activisten en bewegingen die precies weten wat ze in hun land willen veranderen. Vaak is de financiële steun voor hen minder belangrijk dan de bescherming die een alliantie met een Belgische organisatie biedt, omdat de Belgische ambassade dan meekijkt.
De onafhankelijke radio in Oost-Congo ▶ 18:32
Een concreet voorbeeld: in Oost-Congo ondersteunt 11.11.11 een onafhankelijk radiostation, zodat niet alle informatie door Kinshasa wordt bepaald. Wanneer een host suggereert dat zo'n radio de bevolking manipuleert of rebels is, corrigeert Hertogen.
“Wij bepalen niet wat de radio brengt. Die roept niet op tot geweld, die deelt informatie. Onderschat dat niet.“
De boodschap, benadrukt ze, gaat over het belang van mensenrechten en over vrouwen die zich organiseren en informeren, niet over een stem op een bepaalde partij.
China, Rusland en de nieuwe strijd om grondstoffen ▶ 20:21
Het gesprek verschuift naar de geopolitiek van grondstoffen. Een host merkt op dat China zwaar investeert in Afrikaanse infrastructuur met leningen die landen amper kunnen terugbetalen, en dat er stemmen opgaan dat het Westen zich, na het koloniale verleden, opnieuw met Afrika zou moeten “bemoeien“ voor de grondstoffen. Hertogen plaatst daar het lobbywerk van 11.11.11 tegenover.
“Als het gaat over de ontginning van grondstoffen, moet er een mensenrechtenkader zijn dat gerespecteerd wordt, zodat je een level playing field krijgt.“
Want zonder zo'n kader delven Belgische en Europese bedrijven die het wél goed willen doen het onderspit tegen concurrenten die zich er niets van aantrekken.
Mijnbouw, afvalwater en activisten die hun leven riskeren ▶ 24:25
Naast lobbywerk steunt 11.11.11 bewegingen op het terrein, niet alleen in de regio van de Grote Meren maar vooral ook in Latijns-Amerika en Azië, waar veel mijnbouw is. Hertogen bezocht recent de Filipijnen en Ecuador.
“Je hebt daar nu het wetenschappelijk bewijs dat kinderen met afwijkingen geboren worden door het afvalwater van de mijnbouwbedrijven.“
Dat werk is verre van proper of lineair, geeft ze toe: het is soms morsig, vuil en gevaarlijk, en het zijn vaak de lokale politie en overheden zelf die de kritische stemmen niet willen horen, met gevaar voor eigen leven.
Waar Vlaanderen wereldtop in is ▶ 28:32
Op de vraag of Vlaanderen ergens in uitblinkt, noemt Hertogen twee dingen. Het eerste is het verenigingsleven.
“In Europa is er nergens zo'n verenigingsleven als in Vlaanderen. Dat zit echt in ons DNA.“
Ze zag dat tijdens corona: het bestaande weefsel van sportclubs en vrijwilligers schakelde in no time om naar het brengen van voedsel aan wie niet buiten kon. Het tweede is de Belgische expertise in fragiele staten, zoals het steunen van vrouwenbewegingen en onafhankelijke journalisten, en de diplomatieke slagkracht om als klein land toch zaken te forceren, zoals ooit hulpdoorgang in Syrië.
Hoe meet je of internationale hulp werkt? ▶ 31:16
Hebben ze een decision matrix van impact tegenover middelen, vraagt een host. Niet op die manier, antwoordt Hertogen. Om de vijf jaar maakt 11.11.11 een nieuwe strategie, die vertaald wordt naar jaarplannen. Voor de internationale werking gebruikt ze een methode die “outcome harvesting“ heet: niet louter cijfermatig opvolgen, maar samen met de partners inschatten welke veranderingen zijn opgetreden en in welke mate die aan de eigen interventie te danken zijn. Bij het politieke werk in België is ze eerlijk over de grenzen.
“Ik kan niet beloven dat de overheid tegen het einde van het jaar sancties treft tegen Israël. Wat ik wel kan, is transparant tonen wat we met die middelen gedaan hebben.“
Het gaat, zegt ze, over het verschil tussen je controlesfeer, je invloedssfeer en je impactsfeer.
De scoringsmachine van de minister, en de bureaucratie ▶ 41:19
Sinds Hertogen in 2019 aantrad, zag ze een politieke wissel. Er is een verschuiving in de middelen voor ngo's, en de financieringsprogramma's worden nu gescoord op de thematische prioriteiten die minister Prévot vooropstelt. Dat kan de werking van organisaties beïnvloeden. 11.11.11 kiest ervoor gewoon zijn eigen kompas in te dienen.
“Als we minder middelen krijgen, dan is dat so be it. Maar op dit moment is dat nog een luxepositie.“
Toch is ze kritisch over het systeem zelf.
“De bureaucratie om toegang te krijgen tot die middelen is gigantisch hoog.“
Ze pleit voorzichtig voor een enveloppeprincipe, al beseft ze dat een samenleving daar rijp voor moet zijn.
De kritiek: Vlaams Belang, N-VA en het middenveld ▶ 44:51
11.11.11 krijgt kritiek én steun, van beide kanten: te weinig radicaal voor sommigen, te veel voor anderen. De scherpste politieke tegenstand is helder.
“Vlaams Belang is heel duidelijk anti-11.11.11. Dat is eigen volk eerst.“
Daarnaast zijn er kritische stemmen bij N-VA, vooral omdat het migratiediscours van 11.11.11 verschilt. Voor Hertogen staat één ding voorop.
“Mensenrechten staan voor ons altijd voorop. Van het moment dat die geschonden worden, komen we in actie.“
Waarom het migratiedebat gekaapt is ▶ 48:07
Hosts en gast vinden elkaar in de vaststelling dat het migratiedebat te veel door de uitersten wordt bepaald. Een host zegt liever een deftig mens van een andere cultuur als buur te hebben dan een onaangename Vlaming, en betreurt dat wie een genuanceerd punt maakt meteen in een kamp wordt geduwd. Hertogen herkent het.
“Dat debat vraagt veel meer nuance, openheid en diepgang.“
Ze verwijst naar het onderscheid uit de Conventie van Genève tussen politieke en economische vluchtelingen, en pleit voor procedures die menselijk maar helder worden uitgevoerd. Ze wijst er ook op dat Vlaanderen de opvang van Oekraïense vluchtelingen goed heeft aangepakt, en dat studies aangeven dat we migratie zelfs nodig hebben. Ze knipoogt naar een eerdere Discours-gast, Marc De Vos van denktank Itinera, die daar kritischer over was.
De Syrische werknemer die vastzit in het systeem ▶ 53:30
Een host vertelt over zijn Syrische kapper, en over een Syrische werknemer in zijn eigen bedrijf, allebei goed bezig met Nederlands leren, maar telkens weer verplicht om hun verblijfsstatuut te verlengen zonder zekerheid over de toekomst. Hertogen ziet er de tekortkoming van het systeem in.
“Iemand die wil werken en Nederlands leert, daarvoor moeten we toch solidair zijn. Daar schiet het systeem tekort.“
Beiden zijn het eens dat er, voorbij de emotie waarmee het debat wordt gekaapt, een andere manier van praten nodig is.
Het USAID-effect: een derde van de wereldwijde hulp valt weg ▶ 55:20
De afbouw van USAID, mee door toedoen van Elon Musk, sneed volgens Hertogen diep. De Verenigde Staten waren veruit de grootste investeerder in ontwikkelingssamenwerking.
“De VS was veruit de grootste investeerder in ontwikkelingssamenwerking. Dat dit wegvalt, is fenomenaal.“
De impact was onmiddellijk: programma's rond seksuele en reproductieve gezondheid voor vrouwen en kinderen vielen weg, met volgens gerenommeerde kranten grote aantallen extra overlijdens tegen 2030 tot gevolg, en een verhoogd risico op de heropflakkering van ebola. Voor haar is het geen louter budgettair verhaal maar een politieke keuze, die past in een wereld die zich verhardt.
"Elke druppel is een mensenleven" ▶ 56:56
Tegen het verwijt dat ontwikkelingshulp maar een druppel op een hete plaat is, heeft Hertogen een vast antwoord.
“Elke druppel is wel een mensenleven, en elke mens doet ertoe.“
Zolang de wereld niet ideaal werkt, is ontwikkelingssamenwerking voor veel mensen de enige financiële steun die er is. Ook zij erkent dat er verspilling bestaat bij grote geldstromen en dat die aangepakt moet worden, maar, voegt ze eraan toe, gooi het kind niet met het badwater weg.
De uitgeholde VN en het onvermogen rond Gaza ▶ 1:00:48
De grootste ontgoocheling van de voorbije twee jaar, zegt Hertogen, is hoe makkelijk het internationaal recht opzij is geschoven.
“Dat internationale instellingen zo makkelijk bij het huisvuil gezet worden, dat had ik niet zien komen.“
De VN is voor haar zowel financieel als politiek uitgehold. Rond Gaza wijst ze op een pijnlijke paradox: de hefbomen bestaan wel degelijk, ook in Europa.
“Als Europa zou zeggen dat er geen wapens of materiaal meer naar Israël stromen, dan duurt het geen week.“
De hosts brengen daar een hardere realpolitiek tegenin, maar haar punt blijft dat de middelen om druk te zetten er zijn en niet worden gebruikt.
Een gelivestreamde genocide, en toch te weinig druk ▶ 1:03:05
11.11.11 gebruikt voor Gaza uitdrukkelijk de term genocide en pleit voor Europese sancties tegen Israël. Wat Hertogen het meest verbaast, is het uitblijven van gevolgen.
“Zelfs een genocide die gelivestreamd wordt op onze schermen, is blijkbaar onvoldoende.“
De cynische host is naar eigen zeggen niet verbaasd, en de twee botsen hier het hardst: waar hij de machteloosheid ziet als de logica van de realpolitiek, blijft zij het een verontrustend falen van de internationale gemeenschap noemen.
Vrouwenemancipatie als hefboom ▶ 1:05:07
Een host bracht een inzicht mee over een bijgesteld klimaatrapport, waarbij het meest extreme scenario zou zijn weggevallen omdat de bevolkingsgroei is overschat, gelinkt aan vrouwenemancipatie. Hertogen is hier voorzichtig en weigert de ongecheckte link te bevestigen.
“Die link ken ik niet, dat zou ik moeten dubbelchecken. Maar dat vrouwen zelf kunnen bepalen wat nodig is voor hun gezin en hun gemeenschap, dat maakt de wereld alleen maar beter.“
Emancipatie, zegt ze, heeft niet alleen impact op klimaat maar op veiligheid, economie en zoveel meer, en is de belangrijkste correlatie die je kunt hebben om vooruit te gaan.
Van de tsunami tot de rode lijn: wanneer solidariteit zichtbaar wordt ▶ 1:07:22
Een host herinnert zich de golf van solidariteit na de tsunami van 2004 als een moment waarop internationale verbondenheid zichtbaar werd. Hertogen corrigeert vriendelijk: die actie liep via het consortium 1212 van humanitaire organisaties, niet via 11.11.11. Het eigen grote moment van de voorbije jaren was een ander.
“Wij waren met andere organisaties trekker van de rode lijn-manifestaties rond Gaza. Het was fenomenaal hoeveel mensen zich daarachter schaarden.“
Waar 11.11.11 vroeger vooral zichtbaar was via de deur-aan-deuracties rond 11 november en de vlaggen aan de gemeentehuizen, verschuift het zwaartepunt naar dat soort mobilisatie rond onrecht. En daaruit put Hertogen haar hoop.
“Ik hoef maar rond te kijken om te zien hoeveel mensen fundamenteel gedreven worden door het kompas van mensenrechten.“
Zo eindigt een gesprek dat, ondanks alle wrijving, precies doet wat Discours nastreeft: een gast met een uitgesproken overtuiging stevig tegenspreken, en toch samen op zoek gaan naar de common ground eronder. Voor Hertogen ligt die in een fundament dat ze zelf, als kind van haar tijd, bewust heeft gekozen: de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948.