In de Melkerij van Brasschaat schenkt Peter Vandekerckhove zich een rum-cola in terwijl hij terugblikt op een carrière die hem van secretaresse tot CEO van BNP Paribas Private Banking bracht. De voormalige bankier, vandaag bestuurder bij onder meer ING Luxemburg en Capital at Work, klinkt met de hosts van Discours Met De Boys op een vrijdagmiddag die zwaarder weegt dan het gezellige kader doet vermoeden. Want Vandekerckhove heeft een boodschap: het financiële systeem dat Europa dertig jaar relatieve vrede en welvaart bracht, dreigt onder zijn eigen gewicht te bezwijken.

“Voor mij is er echt een voor de crisis in mijn leven en een na de crisis,“ zegt hij over de bankencrisis van 2008. “Dat je toch wel helemaal anders tegen de wereld, het beroep en ook je persoonlijk leven aankijkt.“ Die woorden zetten meteen de toon voor een gesprek waarin weinig heilig blijft en waar de gesprekspartner met de nuchterheid van een doorwinterde financiële professional de taboes van het Europese model doorprikt.

"De 's morgens zelf dat ik moest beginnen heb ik gekozen voor BNP Paribas" ▶ 1:36

Vandekerckhove's verhaal begint verrassend bescheiden. Toen hij moest kiezen tussen een pompenbedrijf en een bank, viel de keuze per toeval op BNP Paribas.

“De 's morgens zelf dat ik moest beginnen heb ik gekozen voor BNP Paribas. En dan ben ik eigenlijk begonnen als secretaresse van de financieel directeur.“

Van daaruit klom hij op tot de top, en beleefde hij wat hij de “meest interessante periode“ van de Europese bankensector noemt: de consolidatiegolf tussen 1996 en 2008, gevolgd door de grootste financiële crisis sinds de Grote Depressie. “Zes maanden had je een job en zes maanden geen job, was je aan het integreren,“ herinnert hij zich aan de fusiekoorts die banken als Fortis deed ontstaan. “En dan toen het hele wereldje over de kop ging.“

Die crisis markeert een breukpunt in zijn denken. Vandekerckhove ontwikkelde “een kritische blik op wat er gaande is“ en begon “beter te begrijpen achteraf dan vooraf“ hoe het financiële systeem werkelijk functioneert. Die kritische blik kleurt het hele gesprek, van shadow banking tot staatsschulden, van centrale banken tot de geopolitieke verschuivingen die Europa bedreigen.

"Shadow banking was vroeger 30-40%. Dat is nu de helft of meer dan de helft van de markt" ▶ 0:00

Een van Vandekerckhove's grootste zorgen betreft de groei van wat hij “shadow banking“ noemt: de minder of niet-gereguleerde financiële markten.

“Shadow banking gaat van private equity tot hedgefonds en verzekeringen. Dat was vroeger 30-40%. Dat is nu de helft of meer dan de helft van de markt.“

Deze parallel financiële wereld, die zich grotendeels buiten het regulatoire kader beweegt, heeft volgens hem het financiële systeem fundamenteel veranderd. Offshore verzekeraars, private equity fondsen en hedgefunds opereren met veel minder toezicht dan traditionele banken, maar zijn wel nauw verweven met het gereguleerde systeem.

“De hefboom in het systeem vind ik zeer groot,“ waarschuwt hij. “Heel veel landen zijn aan die 100% of over die 100%. België is niet meer helemaal alleen.“ Het probleem is dat deze shadow banking-sector niet dezelfde buffers en controles kent als traditionele banken, terwijl het wel systemische risico's creëert.

Vandekerckhove illustreert hoe alles met elkaar verweven is: “Banken heeft kredieten aan. Die kredieten gaan naar hedgefonds. Die hedgefonds doen daar dingen mee. Maar die financieren dan ook wel private credit. Dat hangt heel veel aan elkaar.“ Het resultaat is een fragiel systeem waar “niet iedere schakel even goed wordt bekeken.“

"Ik denk nog altijd dat er nu ook veel te veel schuld in de wereld is" ▶ 4:31

De schuldenberg die sinds 2008 is ontstaan, baart Vandekerckhove grote zorgen. Maar hij maakt een cruciaal onderscheid tussen Amerika en Europa.

“Ik denk nog altijd dat er nu ook veel te veel schuld in de wereld is. Maar het is zelfs nog meer nu bij de landen dan bij de corporates.“

Amerika investeert volgens hem een groot deel van die schuld in industrie, technologie en “multiplicatoreffecten die economische groei maken.“ Europa daarentegen heeft het “peace dividend“ vooral in welzijn gestoken. “Het hele peace dividend in Europa is in grote mate geïnvesteerd in welzijn. Ik wil niet in Amerika wonen, maar wat wij hebben gaan we niet blijven betalen. Is niet duurzaam.“

De hosts drukken door: wat betekent dit concreet? Vandekerckhove wordt stelliger:

“Als je een overheidsbeslag hebt van 55-56%, dan weet je wel dat je waarschijnlijk iets teveel centen aan het uitgeven zit.“

Het probleem is volgens hem dat iedereen “spending like there's no tomorrow“ is. “Dat geld wordt niet terugbetaald aan de waarde wat het nu staat,“ waarschuwt hij. “Of het wordt niet terugbetaald of het wordt terugbetaald met ontwaarde cash.“

"We hebben het sociaal systeem te interessant hebben gemaakt" ▶ 8:28

Vandekerckhove's kritiek op het Europese model wordt scherper wanneer het gesprek verschuift naar de mentaliteitsverschillen tussen Amerika en Europa. Hij illustreert dit met een anekdote uit de coronaperiode.

“Bij het begin van de corona dachten wij allemaal Amerika, dat waren dikke vriendjes allemaal. In één keer spatte dat hele land uit elkaar.“

Maar die Amerikaanse onafhankelijkheid en “drive“ contrasteert volgens hem met Europa's overregulering. “We hebben zodanige groene golf gehad dat iedereen zegde: 'Je mocht niet in wapens investeren.' Nu ben je ethisch verkeerd bezig als je niet in wapens investeert.“

Het fundamentele probleem ligt volgens hem in de incentivestructuur:

“We hebben het sociaal systeem te interessant hebben gemaakt, te weinig checks en balances.“

Vandekerckhove maakt een onderscheid tussen “gelijkwaardigheid“ en “gelijkheid“: “Als alles met gelijkheid wil betalen, dan gaan de mensen niet meer werken.“ Hij pleit voor armoedebestrijding aan de onderkant, maar waarschuwt dat het huidige systeem te veel mensen in de “middenkant“ demotiveert.

"Everything has to be compensated. Dan neemt niemand nog risico" ▶ 17:07

Een van de meest treffende observaties van Vandekerckhove betreft Europa's obsessie met risicoafdekking.

“Everything has to be compensated. Ieder risico moet gedekt worden. Dan neemt niemand nog risico.“

Deze mentaliteit heeft volgens hem dramatische gevolgen voor de kapitaalmarkten. “Geld vindt zijn weg niet naar risicakapitalisme,“ constateert hij. Europa heeft geen verenigde kapitaalmarkten, waardoor spaargeld niet efficiënt naar investeringen kan vloeien.

Hij geeft het voorbeeld van de arbeidsmarkt: “Hoe lang heeft het niet geduurd voor wanneer we de distributiecentra ervoor gezorgd hebben dat ze konden werken?“ De overregulering maakt Europa volgens hem “een vastgeroeste maatschappij“ waar “er mogen geen zure appels meer zijn.“

Het contrast met andere werelddelen is schrijnend: “Wij zijn geen United Europe. En hoe wil je dan in een wereld die ondertussen 20 jaar verder staat meedoen?“

"Hij is de man die gezegd heeft 'whatever it takes'" ▶ 10:53

Wanneer het gesprek Mario Draghi's recente rapport over Europese competitiviteit raakt, licht Vandekerckhove op. Hij heeft duidelijk respect voor de voormalige ECB-president.

“Hij is de man die gezegd heeft 'whatever it takes' om de euro te redden. Het moment dat hij dat zei, zei ik: 'Oké, het is klaar. Die euro blijft nog wel een tijdje bestaan.'“

Vandekerckhove weet nog precies waar hij was toen Draghi die beroemde woorden sprak tijdens de eurocrisis. Het was het moment dat de markten kalmeerden en de euro overleefde.

Draghi's recente rapport krijgt bijval:

“Wat hij schreef was gewoon common sense. Dat was gewoon gevonden verstand.“

Maar Vandekerckhove is kritisch over de implementatie. Bart De Wever “neemt gewoon het lijstje uit dat rapport en leest dat lijstje terug,“ maar echte verandering blijft uit. Het probleem is dat veel landen “publiekelijk de goede man spelen, maar privé blijven ze gewoon tegentrekken.“

"Na 2008 heb je de balkanisering gehad van het Europese bankenlandschap" ▶ 13:31

Een van de meest schadelijke ontwikkelingen na 2008 was volgens Vandekerckhove de fragmentering van de Europese financiële markten.

“Na 2008 heb je de balkanisering gehad van het Europese bankenlandschap waar iedereen zei: 'Ik wil dat niet meer hebben dat mijn banken failliet gaan. Dus ik controleer ze zelf.'“

Deze reflex van nationale regeringen om hun banken weer onder eigen controle te brengen, maakte de droom van een echte Europese kapitaalmarkt kapot. In plaats van meer integratie kwam er meer fragmentatie.

Vandekerckhove legt uit wat een echte kapitaalmarktunie zou betekenen: “Mijn spaargeld in België kan gebruikt worden in een ander land als investering.“ Nu gebeurt dat wel via beleggingsfondsen die in Amerikaanse techaandelen investeren, “maar indirect.“

Het probleem wordt verergerd door wat hij “gold plating“ noemt: als Europa iets reguleert, “dan doen we het goed. Of misschien dus slecht, tegen iets te ver.“ De overregulering maakt Europa minder competitief terwijl andere regio's dereguleren en meer risico's durven nemen.

"Centrale banken moeten terug naar hun kerntaken" ▶ 19:15

Vandekerckhove's kritiek op centrale banken is genuanceerd maar duidelijk. Hij prijst de verbeterde coördinatie sinds 2008, maar vindt dat ze hun boekje te buiten gaan.

“Daar hebben we echt die inflatiegolf gemist. Het woord transitory inflation is daar in de mode gekomen. Ik vind dat centrale banken dat veel te ver hebben laten lopen.“

Christine Lagarde krijgt respect maar ook kritiek: “Een hele slimme dame en waar ik veel respect voor heb, maar die laat zich wel uit over alles wat er in de wereld beweegt waar ze eigenlijk moet over zwijgen.“

Het fundamentele probleem is democratisch:

“Centrale banken die bepalen wel de toekomst van een land en die zijn helemaal niet verkozen.“

Vandekerckhove pleit voor een terugkeer naar de kernmissie: “Centrale banken moeten terug naar hun kerntaken. Een reglementering is geen wet. Een wet wordt nog altijd aangenomen door een democratisch proces.“

Dit geldt vooral voor de groene regelgeving die centrale banken hebben ingevoerd. “Dat moet hier wel eerst nog eens door een democratisch proces voor dat zomaar in de centrale bank wordt neergelegd.“

"We hebben wel 30 jaar sinds '89 de tijd gehad om die problemen niet te hebben" ▶ 40:36

Vandekerckhove's zwaarste kritiek bewaart hij voor Europa's verspilde kansen sinds het einde van de Koude Oorlog.

“We hebben wel 30 jaar sinds '89 de tijd gehad om die problemen niet te hebben. We hebben allemaal een heel leuk leven, maar we hebben dat niet gedaan.“

In plaats van te investeren in “eenmaking van de markt,“ “energie,“ “technologie“ en “industrialisering,“ heeft Europa het peace dividend vooral in welzijn gestoken. “We hebben ondertussen de hele zaak dicht gereguleerd.“

Het resultaat is dramatisch: “Terwijl de wereld omschakelde naar een hogere versnelling, zijn wij niet echt geschakeld om aan die hogere versnelling mee te doen.“

Vandekerckhove gebruikt een schrijnend voorbeeld:

“Detroit was één van de rijkste steden van de wereld. Moet eens zien wat er in 30 jaar tijd mee gebeurd is, dat is een ruïne geworden.“

Dit toont aan dat welvaart niet vanzelfsprekend is. “Als je je beleid niet aanpast, dan haalt de realiteit u her.“ In Europa “lopen ze niet eerst weg. Eerst slaan ze al de ruiten in.“

"Als Europa dat ding niet onder controle krijgt, dan krijgen we de harde klappen" ▶ 37:57

De combinatie van hoge staatsschulden, lage groei en geopolitieke instabiliteit brengt Europa volgens Vandekerckhove in een gevaarlijke spiraal.

“Als Europa dat ding niet onder controle krijgt, dan krijgen we de harde klappen. Dan krijg je op een bepaald moment iemand die zegt: 'Ik koop dat papier niet meer.'“

De “mousetrap“ tussen treasuries en centrale banken, het opkopen van staatsschulden door centrale banken, heeft Europa gered in 2008, 2012, 2020 en 2023.

“Die mousetrap tussen de treasury en de centrale bank hebben we gebruikt in 2008, 2012, 2020, 2023. Maar wanneer slaat die mousetrap uit?“

Vandekerckhove weet niet of dat binnen vijf of dertig jaar zal gebeuren, maar het mechanisme heeft zijn limieten. “Het is geen gezond beleid om altijd maar je schuld op te drijven als je een economie niet groeit.“

De geopolitieke context maakt alles erger. De energiecrisis, stijgende defensie-uitgaven en dure Amerikaanse importen stapelen zich op. “Op een gegeven moment rijden we ons toch vast.“

"A large nuclear power does not lose a war" ▶ 50:58

Vandekerckhove's kijk op de Oekraïne-oorlog is controversieel maar consistent met zijn realistische wereldbeeld. Al in juni 2022 voorspelde hij dat het Westen uiteindelijk zou moeten onderhandelen met Poetin.

“A large nuclear power does not lose a war. Je kunt een grote nucleaire mogendheid niet vernietigen, want dan doet iedereen hun nucleaire wapens af.“

Deze pragmatische analyse leidt tot een pijnlijke conclusie: Europa zal moeten leren leven met een autoritair Rusland dat een deel van Oekraïne controleert. “Ik denk niet dat die vent dat opgeeft,“ zegt hij over Poetin.

De economische gevolgen zijn dramatisch. Rusland's gasboycot dwingt Europa duur Amerikaans gas te kopen, terwijl defensie-uitgaven stijgen en Amerikaanse wapens worden geïmporteerd.

“Met vijf bommen zorgen zij dat de gasprijs met 30% stijgt. Dus zij verdienen miljarden. Wij kopen het gas van Amerika, de wapens van Amerika.“

Vandekerckhove betreurt de gemiste kans: “In een ideale wereld moesten wij met Rusland een goede bondgenoot zijn geweest. Want zij hebben heel veel natural resources.“

"Iedereen is spending like there's no tomorrow" ▶ 31:11

De wereldwijde uitgavendrift is volgens Vandekerckhove een van de grootste bedreigingen voor de financiële stabiliteit. Overheden wereldwijd financieren zich met schulden, zonder rekening te houden met de gevolgen.

“Iedereen is spending like there's no tomorrow. Dat geld wordt niet terugbetaald aan de waarde wat het nu staat.“

Amerika heeft nog enige legitimiteit omdat het investeert in technologie en industrie die economische groei genereren. “De hele tech sector in Amerika was nooit waar hij nu is zonder 80 jaar een agressieve defensie te voeren en de staat als enorme grote klant.“

Europa daarentegen spendeert voornamelijk aan consumptie en welzijn. “Het hele peace dividend in Europa is in grote mate geïnvesteerd in welzijn,“ herhaalt Vandekerckhove zijn kernboodschap.

Het probleem wordt verergerd door de geopolitieke context. Amerikaanse sancties dwingen Europa duurder Amerikaans gas en Amerikaanse wapens te kopen, terwijl China en Rusland hun eigen systemen opbouwen.

"In een democratie moet iedereen zijn punten halen" ▶ 26:41

Vandekerckhove's analyse van Europa's problemen gaat dieper dan economie alleen. Hij ziet een fundamenteel democratisch deficit in de manier waarop Europa bestuurd wordt.

“In een democratie moet iedereen zijn punten halen. Dan schiet er niks anders over dan kaders. En dan is het helemaal dichtgemetseld.“

De Europese Commissie wordt gedomineerd door bureaucratie en procedures, terwijl belangrijke beslissingen worden uitgesteld. Het Draghi-rapport circuleert al maanden zonder concrete actie. “Dat riskeert van heel lang te duren.“

Vandekerckhove ziet slechts twee oplossingen: een crackdown op de Commissie (wat unanimiteit van lidstaten vereist) of een Europa met “twee snelheden“ waarbij een kern van landen verdere integratie nastreeft.

“Misschien moet je een kern hebben,“ suggereert hij, verwijzend naar Bart De Wever's ideeën over een “kern-Europa.“ Maar ook dat brengt risico's mee: “De boel kan uit elkaar vallen achteraf.“

"Amerika dereguleert heel hard, maar als er een crisis komt, dan is de Amerikaanse staat de eerste die alles opkoopt" ▶ 28:03

De Amerikaanse hypocrisie in economisch beleid ontgaat Vandekerckhove niet. Washington predikt vrije markten maar grijpt massaal in bij problemen.

“Amerika dereguleert heel hard, maar als er een crisis komt uit die financiële markten, dan is de Amerikaanse staat de eerste die alles opkoopt met geld van de belastingsbetaler.“

Citigroup, AIG, Freddie Mac en Fannie Mae werden allemaal genationaliseerd tijdens de crisis van 2008. Recent kreeg Intel massale steun om te concurreren met Chinese chipmakers.

“Ze hebben er ook voor gezorgd dat Intel rechtblijft staan,“ merkt Vandekerckhove op over de recente industriepolitiek. Amerika combineert kapitalistisch belare met strategische staatsinterventie op een manier die Europa niet durft navolgen.

Het resultaat is dat Amerikaanse bedrijven profiteren van zowel de opwaartse cyclus (door deregulering) als de neerwaartse cyclus (door bailouts). Europa blijft vasthangen in procedures en ideologische debatten over staatsinterventie.

"Wat hij schreef was gewoon common sense" ▶ 11:52

Terug naar Mario Draghi's rapport, Vandekerckhove benadrukt hoe evident de voorstellen eigenlijk zijn. Het gaat om banking union, geïntegreerde kapitaalmarkten, gezamenlijke fiscaliteit en industriële champions.

“Wat hij schreef was gewoon common sense. Dat was gewoon gevonden verstand.“

Het probleem is niet gebrek aan kennis maar gebrek aan politieke wil. Draghi heeft als Goldman Sachs-veteraan, voormalige Italiaanse centraal bankier en ex-premier van Italië alle credentials om geloofwaardig te zijn. Zijn “whatever it takes“-moment redde de euro en maakte hem een autoriteit in Europese kringen.

Toch blijven de voorstellen liggen. “Al die dingen zijn zes, zeven jaar oud,“ zucht Vandekerckhove. Europa weet wat het moet doen maar kan het niet uitvoeren door institutionele blokkades en nationale eigenbelangen.

Bart De Wever krijgt complimenten omdat hij “gewoon dat lijstje terug“ leest en de boodschap uitdraagt, maar echte implementatie blijft uit.

"Detroit was één van de rijkste steden van de wereld" ▶ 43:43

Een van Vandekerckhove's meest indringende waarschuwingen betreft de snelheid waarmee welvaart kan verdwijnen. Het voorbeeld van Detroit dient als wake-up call voor Europa.

“Detroit was één van de rijkste steden van de wereld. Moet eens zien wat er in 30 jaar tijd mee gebeurd is, dat is een ruïne geworden.“

De voormalige autostad, ooit symbool van Amerikaanse industriële macht, werd binnen een generatie een spookstad met instortende gebouwen en massale werkloosheid. “Dat is door veranderde economische omgeving en het beleid niet aanpassen.“

In Amerika kunnen mensen wegtrekken naar andere staten. In Europa is migratie moeilijker en “lopen ze niet eerst weg. Eerst slaan ze al de ruiten in.“ De sociale spanningen uiten zich in politieke onrust in plaats van economische herlocatie.

Vandekerckhove waarschuwt dat de transitie plotseling kan gaan: “Dat duurt zo jaren en dan plots nog 2 jaar, nog 5 jaar, nog 10 jaar. Maar dan in één keer als iemand zegt ik het houdt op, dan houdt het in één keer op.“

De mousetrap die op een dag zal uitslaan

Terwijl de avond valt in de Melkerij van Brasschaat, vat Vandekerckhove zijn boodschap samen met de kalmte van iemand die decennia van financiële turbulentie heeft overleefd. Europa bevindt zich in een precaire balans tussen welvaart en verval, tussen sociale cohesie en economische competitiviteit.

De shadow banking-sector groeit ongecontroleerd, staatsschulden stapelen zich op, en de geopolitieke context wordt ongunstiger. Tegelijk blijft Europa vastzitten in procedures en ideologische debatten terwijl concurrenten dereguleren en investeren in toekomsttechnologie.

“We hebben allemaal een heel leuk leven,“ erkent hij. “Maar we hebben dat peace dividend niet gebruikt om de problemen op te lossen die we nu hebben.“ De dertig jaar sinds het einde van de Koude Oorlog waren een unieke kans om Europa voor te bereiden op een competitievere wereld. Die kans is grotendeels verspild.

Toch blijft Vandekerckhove geen doemdenker. Hij ziet mogelijkheden in een Europa met twee snelheden, in deregulering waar nodig en behoud van sociale voorzieningen waar mogelijk. Maar de tijd dringt. De mousetrap tussen centrale banken en treasuries heeft Europa al vier keer gered, maar heeft zijn limieten.

“Wanneer slaat die mousetrap uit?“ vraagt hij retorisch. Het antwoord bepaalt of Europa zijn welvaartsstaat kan redden of het lot van Detroit zal delen. In de Melkerij klinkt het glas nog één keer, maar de ernst van de boodschap echoot na in de stilte van een continent op een kruispunt.

De missie van Discours, degelijke dialoog over complexe maatschappelijke vraagstukken, krijgt in dit gesprek een urgente dimensie. Want zoals Vandekerckhove demonstreert, zijn de financiële en economische keuzes van vandaag bepalend voor de democratische toekomst van morgen.