De Groene Jager in Brasschaat. Niet de gebruikelijke Melkerij dit keer. Vincent Van Quickenborne komt binnen, neemt het glas rum aan en zit gespannen op het puntje van zijn stoel. “Ik ben wel een rumkenner. We hebben een klein winkeltje in Kortrijk dat alleen in rum specialiseert. Fenomenaal.“ Zijn telefoon trilde net nog van de minister van Financiën, want volgende week komt de discussie in het parlement over de meerwaarde-tax aan de orde, en Van Quickenborne, federaal parlementslid Open VLD, voormalig minister van Justitie, plant er, in zijn eigen woorden, “behoorlijk lang tussen te komen“. Hij is sinds 1999 in de politiek, was als 25-jarige al de jongste senator van het land, en heeft sindsdien zowat elk politiek dak meegemaakt: senator, antifka-staatssecretaris, burgemeester van Kortrijk, viceminister-president, minister van Justitie, en nu oppositieparlementslid. Wat een interessant perspectief geeft op het politieke spel waar hij vandaag opnieuw aan de buitenkant van staat.

“Het probleem van justitie: nul zelfinzicht, nul zelfkritiek en geen bereidheid om te hervormen.“

Het is de zin waarmee de aflevering opent, gemonteerd voor het nummer dat erna komt. Maar wie het uur uitzit krijgt nog een handvol van diezelfde scherp geformuleerde diagnoses. Antifka, beleggen, detentiehuizen, oppositie, Sky ECC, en wat voor hem het zwaarste was van alles: vier weken ondergedoken met een gezin van twee kleine kinderen.

Hoe de jongste senator een moordenaar uitspitte ▶ 3:05

Hij begint zijn loopbaan in 1999 op zijn 25e in de senaat, samen met de toen ook al beruchte Jean-Marie Dedecker. “Wij zaten met vier in de senaat, leuke dingen“. En meteen zet hij zich vast in een onderzoek dat wel 80 jaar oud was. De moord op Julien Lahaut, communistische leider die op de drempel van zijn huis werd vermoord in 1950, na zijn legendarische “Vive la République“ tijdens het bestaan van koning Boudewijn.

“Ik ben in het rijksarchief in Luik geweest. In een stapel van elf dozen, elf grote dozen, heb ik na drie dagen zoeken de naam gevonden van de moordenaar van Julien Lahaut.“

Hij had een tip uit een net verschenen boek dat de naam wel in het dossier moest staan, maar het niet zelf onthulde. Geduldig, doos na doos, vond hij dat ene document. Bart Brinckman publiceerde het toen in De Standaard. Het rijksarchief reageerde achteraf woedend dat een parlementslid een gerechtelijk dossier zomaar mocht inkijken. Voor Van Quickenborne werd het zijn eerste les in hoe een instelling zichzelf afgrendelt voor wie er om de juiste reden in graaft. “Eigenlijk heb ik daarmee gewoon mijn taak van parlementslid uitgeoefend: controleren.“

Anti-Kafka, fiscale zegels en de pizza-paradox ▶ 5:09

In 2003 wordt hij op zijn 28e staatssecretaris. De functie was nieuw: administratieve vereenvoudiging, die hij meteen omdoopte tot Antikafka. Zijn grootste victorie kwam met de afschaffing van iets dat vandaag even waanzinnig klinkt: een verkeersboete betalen via fiscale zegels. “Je moest naar het postkantoor, die zegels aankopen, ze in twee knippen, een zegeltje bijhouden en een zegeltje opkleven.“ In zijn vier jaar werden meer dan tweehonderd wetten afgeschaft, werden ondernemingsoprichtingen vereenvoudigd via de Kruispuntbank, werd de verplichting voor vennootschappen om hun algemene vergadering in drie kranten te publiceren geschrapt.

“De toenmalige hoofdredacteur van De Tijd, Hans Maartens die later directeur van Voka werd, heeft toen zo gelobbyd bij de eerste minister Verhofstadt om dat tegen te houden. Die zei: dat mocht niet doen, we gaan geld verdienen.“

Van Quickenborne won. De Tijd ging niet failliet, integendeel. Vandaag is De Tijd de meest winstgevende krant van het land. Voor hem was het de illustratie van waar Kafka uit voortkomt: niet uit boze bureaucraten, maar uit zakenmodellen die afhankelijk zijn van administratieve omslachtigheid. Als hij vandaag terugkijkt naar zijn carrière, was die antifka-periode “eigenlijk de beste“. Luk Van der Kelen, toen hoofdredacteur van Het Laatste Nieuws, gaf hem in 2007 de hoogste score in het regering-rapport.

En vandaag? Hij wijst op een verse Kafka. De BTW op maaltijden gaat van zes naar twaalf procent voor verse pizza's. Een diepvriespizza blijft op zes. Een ijsje van een glacier wordt 12 procent. Een ijsje van de supermarkt is zes. “Kafka is volop terug. Eigenlijk heeft elke regering een minister bij voor begroting en vereenvoudiging, maar dat is meestal als bijjobje, en dan levert het niks op.“

De standplaatsen van justitie volgens Napoleon ▶ 0:20

Toen hij in 2020 minister van Justitie werd, kreeg hij een van de moeilijkste departementen die het land kent. Eén van de eerste vragen die hij stelde aan zijn administratie raakte hem nog steeds.

“De standplaatsen van justitie, weet je wanneer die bepaald zijn? Napoleon. De regel was toen: hoe lang duurt het om met de koets en het paard ergens naartoe te rijden? Op basis daarvan heeft men de standplaatsen vastgelegd. We zijn 2026 en ze durven er nog niet aan komen.“

Hij heeft de wet veranderd om rechtbanken te kunnen fusioneren of zelfs af te schaffen. Het probleem: justitie zelf moet het voorstel doen. En de rechters willen niet, en de advocaten willen niet, want elke fusie betekent dat hun standplaats verdwijnt of dat ze moeten reizen. Voor Van Quickenborne is het een microversie van het bredere probleem. “Justitie heeft nul zelfinzicht, nul zelfkritiek, en geen bereidheid om te hervormen.“ Hij komt erop terug bij elke andere gelegenheid in het gesprek. Bij detentiehuizen, bij het strafwetboek, bij de informatica-modernisering. Justitie is bestand tegen verandering vanuit zichzelf. Daarom moet politieke druk van buitenaf de hervormingen forceren, maar dan loopt elke politicus bezeert tegen muren.

Cooreman-De Clercq, en waarom 300 miljard op spaarboeken niet werkt ▶ 11:25

Wat hem vandaag in de oppositie het meest fascineert, is geld. Niet zijn eigen, maar dat van het land.

“Meer dan 300 miljard euro staat er op spaarboekjes. Dat is eigenlijk dom geld, want je krijgt 1 procent rente als je geluk hebt, en de inflatie is 2 procent. Dus je wordt elke dag gewoon armer. Terwijl als je belegt op lange termijn via ETF's, ja, dan is je gemiddeld rendement 6 tot 7 procent.“

Zijn historische referentie is de wet Cooreman-De Clercq uit 1982. Willy De Clercq, voorvader van de liberalen, in volle Belgische crisis. Hij liet toe dat 40.000 Belgische frank, ongeveer duizend euro vandaag, aftrekbaar werd van de inkomstenbelasting voor wie dat in de beurs investeerde. Op enkele jaren tijd ging de Belgische beurskapitalisatie van 7 miljard naar 35 miljard frank. Vermenigvuldigd met vijf, in een paar jaar.

“Wat we de unicorns noemen die wij willen bouwen in ons land, kleine techbedrijven die naar één miljard willen, die moeten nu geld zoeken in het buitenland.“

Hij verwijst naar Aikido, een Belgische scale-up die naar de Verenigde Staten moest om 60 miljoen op te halen. In Amerika belegt 47 procent van de bevolking direct of via fondsen op de beurs. In Nederland, dankzij hun pensioenfondsen, is het ook hoger. In België staan we onderaan. “Wij zitten met een dom pensioensysteem dat retributie is. We betalen nu voor de gepensioneerden, terwijl we eigenlijk ons pensioen zouden moeten opbouwen via kapitalisatie. Als je die kapitalen in de markt steekt, doe je de economie veel beter draaien.“

KBC, Revolut en de oneerlijke 2 procent ▶ 15:14

Eén concreet voorbeeld waar hij zich aan heeft geërgerd, gaat over een banktransactie tijdens een reis naar Noorwegen. Hij betaalde in Noorse kronen, kwam thuis, opende zijn KBC-app en zag de omzettingsmarge van zijn bank.

“Die bank pakte daar 2 procent op. Een journaliste van L'Echo vertelde me dat ze nu bij Revolut zit. Die fantastisch goed bezig is, ook crypto aanbiedt, en die omzetting daar vragen ze bijna niks. Groetjes aan Johan Thijs, de sympathieke CEO van KBC. Hij zit veel te duur voor klanten en hij gaat ze verliezen.“

Het is een minor anecdote die voor Van Quickenborne een patroon onthult. De Belgische banksector heeft te weinig concurrentie, klanten zitten vast in monopolies, technologische uitdagers worden te lang buitengehouden door regelgeving. Hij verdedigt nochtans actief de banken in het parlement, “want een bank is essentieel voor een economie“, en wijst op de hypotheekrente die in België betaalbaarder is dan elders mede dankzij de spaarcultuur. Maar de gewone klant betaalt te veel voor te weinig service, en dat zal volgens hem in de komende vijf jaar pijnlijk zichtbaar worden naarmate Revolut, N26 en Wise hun klanten weghalen.

Het 38e uur en de filosofie van overuren ▶ 21:07

Een ander dossier waar hij in oppositie hard tegenaan duwt, is de fiscaliteit op werk. De Open VLD-positie is volgens hem helder.

“De eerste 38 uur die je werkt moeten goedkoper en flexibeler. Maar vanaf je 39e uur dat je werkt, vinden wij liberalen dat alles voor jou moet zijn. Netto bruto. Geen taksen, geen lasten. Iemand die extra werkt bovenop de 38 uur, dat moet hij voor zich houden.“

Het is een principe dat klinkt alsof het simpel is, en in de praktijk botst tegen de realiteit van flexi-jobs, maaltijdcheques, ecocheques, mobiliteitsbudgetten, bedrijfswagens en alle compensatiesystemen die in België zijn ontstaan om de hoge belastingdruk te omzeilen. Voor hem is dat het probleem. “De linkse partijen doen niets liever dan de overuren afschaffen, de flexi's afschaffen. En voordat je het weet is alles afgeschaft en is er niets veranderd.“ Hij citeert Estland als voorbeeld. Daar staat het wetboek inkomstenbelasting op 57 artikelen. In België staan er 600. Een Estonische advocaat vertelde hem dat ze haar eigen aangifte in twee minuten doet, vanaf haar gsm. “Estland heeft een flat tax van 22 procent. Ze zijn van een wit blad mogen beginnen na de val van het communisme. Ze mochten nieuwe dingen opbouwen.“

De detentiehuizen die niemand wilde, tot ze er waren ▶ 29:48

Eén van zijn belangrijkste hervormingen als minister werd het concept van detentiehuizen. Kleinschalige, wijkgeïntegreerde voorzieningen voor lichtere veroordelingen waarvan straffen tot drie jaar werden uitgevoerd, in plaats van het lege “straffeloosheid“-tijdperk waarin die niet eens werden opgelegd.

“Ik heb ze gevraagd: hoelang bestaat die overbevolking van de gevangenissen al? Blijkbaar bestaat dat sinds de gevangenissen gebouwd zijn.“

Het probleem in cijfers. België heeft veertienduizend gedetineerden. Een detentiehuis heeft een capaciteit van vijftig à zestig. Om de gevangeniscapaciteit zinvol uit te breiden, zouden er twee- à driehonderd nodig zijn. Tijdens zijn ministerschap kwamen er drie tot stand. In Kortrijk, zijn eigen stad, kreeg hij de woede van zijn eigen kiezers over zich heen. “Een mooie wijk die zei: gaat hier de broeihaard van criminaliteit organiseren? Het heeft tweeënhalf jaar geduurd voor de buurtbewoners op de koffie kwamen om te zeggen: eigenlijk is dit niet zo'n slecht idee.“

“Bijvoorbeeld in het parlement zelfs het Vlaams Belang is het eens over een detentiehuis. En dan ga je naar de dorpstraat en de burgemeester zegt: niet bij ons.“

Het is volgens hem het terugkerende conflict tussen nationaal beleid en lokale weerstand. Op nationaal niveau is iedereen het eens dat het systeem moet veranderen. Op lokaal niveau is iedereen tegen wanneer het in zijn straat moet gebeuren. Voor zaken die nu eenmaal ergens een plaats moeten krijgen, zoals detentiehuizen of windmolens of ziekenhuizen, is dat het structurele blokkade-mechanisme van Belgische bestuurlijke besluitvorming.

Zeventig procent van de gedetineerden zonder diploma ▶ 31:49

Een statistiek die hem nog steeds raakt: het percentage gedetineerden zonder diploma middelbaar onderwijs.

“70 tot 80 procent. Het begint allemaal in de schooluitval, in het feit dat ze niet opgevoed worden, ouderlijke verantwoordelijkheid die ontbreekt. Veel van die criminelen komen uit gebroken gezinnen. Seksuele misdrijven worden gepleegd door slachtoffers van seksueel misbruik in hun eigen gezin. Het begint allemaal van onderuit.“

Voor een justitie-minister is dat ongemakkelijk. De middelen om recidive structureel te bestrijden zitten niet binnen Justitie. Ze zitten bij Onderwijs, Welzijn, Jeugdzorg, Wonen. En allemaal zitten ze versplinterd over federaal en gewestelijk niveau, met begrotingsdiscussies die niet samenlopen. Hij verzet zich, in oppositie, tegen het idee om Justitie te splitsen, een idee dat onder andere bij de Vlaams-nationalisten leeft. “Dat lost niks op.“ Wel pleit hij voor staatshervorming in omgekeerde richting: minder ministers van Volksgezondheid (vandaag zeven), minder ministers van Milieu (vier). De richting moet vereenvoudiging zijn, niet verdere versplintering.

Vier weken onderduiken met twee kinderen ▶ 34:06

Het zwaarste deel van het gesprek komt onverwachts. De hosts vragen naar de tijd dat hij als minister moest onderduiken vanwege concrete dreigingen uit het Nederlandse drugsmilieu. Hij antwoordt zonder dramatiek.

“Eerlijk gezegd, ik heb dat er zelfs bijgenomen. Maar voor uw gezin, voor uw familie, dat is iets totaal anders. We hadden toen twee kleine kinderen. Mijn dochter was 5, mijn zoon 2.“

Vier weken op een geheime plek met internetverbinding die “helemaal gesecuriseerd was, om te vermijden dat mensen zelfs zouden weten waar we zaten“. Zijn dochter kon haar eerste profwerken niet doen op school. Hij zelf mocht af en toe naar Brussel “naar de wetstraat, want dat is een beveiligde bunker sinds de aanslagen van 2016“. Maar dan in colonne onder begeleiding van politie met mitrailleurs. “Dat was waanzin gewoon.“

Het is wat een minister in Nederland en Italië al jarenlang kennen, maar wat in België relatief uitzonderlijk was. Vermassen sprak in een eerdere Discours-aflevering over Peter R. de Vries en Derk Wiersum. Voor Van Quickenborne is het een verschijnsel dat zich gestaag uitbreidt. “Er zijn ook journalisten die twee weken in Sea Place hebben gezeten. Er zijn advocaten in Nederland vermoord. Het is narcoterrorisme zoals de maffia in Italië. Herinner je die twee rechters die in 1992 in Italië opgeblazen werden?“

Sky ECC en het verdrag met Dubai ▶ 37:35

Wat hij wel als minister kon afronden, waren een paar concrete dossiers tegen drugscriminaliteit. Sky ECC, de versleutelde communicatieapp die door criminelen wereldwijd werd gebruikt, was de mijlpaalvangst van 2021. België speelde in het internationale onderzoek een leidende rol. Tienduizenden berichten werden ontsleuteld, hele netwerken bloot gelegd. Tegelijkertijd werd onder zijn ministerschap een verdrag gesloten met Dubai om gevluchte Belgische drugscriminelen terug te brengen. “Dikke Norden, de gast die in Antwerpen viel, en valt nu waarschijnlijk in de pers.“ Tien à vijftien zware kopstukken zijn intussen overgebracht. Voor hem was het een gevecht tegen het idee dat Dubai eindeloos een safe haven kon blijven.

“Ik heb voor een artikel gelezen in The Economist die zei: een gram cocaïne vertrekt in Zuid-Amerika voor 1 dollar en stijgt op de keten naar 5000. Ja, het meeste geld kun je daarmee verdienen, nog meer dan met bitcoins. Jonge mensen denken: easy money, 16, 17 jaar oud, ik kan hier 10.000 euro per maand netto verdienen door wat te trafiqueren.“

Voor de oorzaak grijpt hij terug naar de prijsstructuur van de drugskeden. Zolang dat verschil tussen herkomst- en eindprijs zo enorm is, blijft het een markt die zichzelf voedt. Maar de echte vraag, vindt hij, is wat we doen met de individuele jongeren die instromen. “Detentiehuizen, enkelband, begeleiding van mensen tijdens hun straf. De enkelband zonder begeleiding maakt geen enkele zin. Want oké, ze zit niet in de bak. Maar ze zit bij iemand thuis.“

Strafwetboek hervormd, eindelijk ▶ 32:45

Eén grote wet, de hervorming van het strafwetboek, treedt in april 2026 in werking. Het was zijn werk. De kern: gevangenisstraf wordt expliciet aangeduid als de allerlaatste optie, en de rechter moet motiveren waarom hij ervoor kiest in plaats van een alternatieve straf.

“Het is op tijd. Justitie blijft het allermoeilijkste departement. Je werkt met magistraten die onafhankelijk zijn, je hebt het probleem van de straf, en bovenal heb je het draaideursysteem. Zeven op tien wie in de bak heeft gezeten, gaat terug naar de gevangenis.“

Hij zegt het zonder bitterheid, eerder met een soort doorleefd realisme. Het systeem dat we aan onze gevangenissen hebben overgelaten heeft nooit gewerkt om recidive substantieel terug te dringen. Detentie zonder reïntegratie is recyclage van criminaliteit. Wat hij bewust deed met de detentiehuizen en de strafwetboek-hervorming, was de bekende silo van “meer cellen, hardere straffen, meer wachttijden“ doorbreken in functie van structureel andere oplossingen.

Slot: het politieke spel als levenskeuze ▶ 45:00

Tegen het einde stelt een van de hosts hem de meest persoonlijke vraag van het uur. Heeft hij in al die jaren in de politiek bystander-effect ervaren? Periodes waarin hij voelde dat hij eigenlijk niets kon veranderen?

“Ik heb dat gevoeld zeker als burgemeester. Twaalf jaar in Kortrijk. Als het ging over ruimtelijke ordening: rups, prups, ik begreep er niks meer van. En dan: gasten, dat duurt hier al vier jaar en er staat nog altijd geen steen.“

Hij verwijst naar het voetbalstadion in Kortrijk waarvan vijftien jaar lang gesproken wordt en dat er nog steeds niet staat. Hij verwijst naar Club Brugge dat al evenmin zijn nieuwe stadion heeft. Hij heeft in Kortrijk zelfs een filmpje gepost over zijn eigen oprit, die hij verbreed had met een vergunning waar weken aan voorafging.

“Als het gaat over vergunningen heb ik het gevoel dat je als politicus niks meer te zeggen hebt. Het is allemaal verambtelijkt.“

Hij is niet fatalistisch. Hij verwijst naar Estland, naar de mogelijkheid om een wit blad te beginnen. Hij verwijst naar oppositie die volgens zijn nieuwe partijvoorzitter Frederik De Hugt het systeem zelf moet aanpakken in plaats van anekdotisch wins te halen. Maar hij waarschuwt ook voor te veel autoritaire bewondering. “Justitie is er om de burger te beschermen tegen de overheid. Als je een autocraat hebt die zegt: van die rechters wil ik allemaal niks meer weten, dan komt heel snel een systeem terecht waarbij hij dat zegt: nu komt het me goed uit. Maar op een ander moment, als extreem links aan de macht is, dan gaan we ons peren zien. En dat wil ik niet.“

Aan het einde van het uur, bij de derde nip rum die hij doorlaat omdat hij straks het parlement nog moet bedienen, blijft één gedachte hangen. De politiek waarin Van Quickenborne zich beweegt is in 27 jaar veranderd, sneller dan hij zelf vermoedde toen hij in 1999 als 25-jarige in de senaat ging zitten. Wat is gebleven is zijn diagnose. Het systeem is onnodig complex geworden. Daarvan profiteren lobby's, bureaucraten en uiteindelijk niemand. Wie het wil opentrekken, of dat nu vanuit de meerderheid is of vanuit de oppositie, loopt tegen muren op die soms al sinds Napoleon staan. En soms, zoals bij detentiehuizen, kunnen die toch verzet worden, maar pas nadat tweeëneenhalf jaar buurtweerstand is uitgezeten en de eerste koppelseizoenen op de koffie zijn gekomen.