00:00 Je kan ver terugkijken in de tijd, maar je botst op een soort van muur en die eerste 300, dat is ja, dat is zoals dat je zou proberen in de zon te kijken. Ja, al die fotonen, al die lichtdeeltjes botsen hele tijd op elkaar. Dat is ondoorzichtig. Dus je geraakt daar nooit. Ook een James Web telescoop heeft zijn limiet. Maar die gravitatiegolven die gaan er gewoon door die hete oersoep. En dus het is alleen maar door het helal te beginnen exploreren aan de hand van waarnemingen van gravitatiegolven. Dus rimpelingen van dat ruimteweefsel zelf dat we kunnen hopen om om die heel extreme gebieden van het helal te bloot tegen en te ontdekken. Praat praten. Vertrouwen en dialoog te

00:46 bereid zijn om er kennis van te nemen is geen doel. Dat is een middel. dat we op die manier meer duidelijkheid kunnen geven en dat veel meer moeten pakken. Maar als het niet lukt hebben toch tenminste iets geleerd dat ons geluk niet afhankelijk is. Probeer gelukkig te zijn met zelf een beetje meer elkaars psychiater mogen zijn. Hup. Welke fouten zijn daar gemaakt? Wat kunnen we daaruit leren? Ik ben daarvoor. Welkom bij een nieuwe aflevering van Discour met de Boys. We zitten vandaag met niemand minder dan eh Thomas Hertog. Eh professor kosmologie aan eh de KU Leuven. Correct. Ja. Goedemiddag. Ja. Ja, zeker. Dank u. Dank u. Voordat we starten doen we altijd een eh klein chinkje met de whiskey gaan zien hoe dat je hem eh meedrinkt of niet om de Ja, voor de sfeer. hij is heel zoet, want dat is Ja, lekker officieel. Bl.

01:31 Hm hm. Nee, goed. Ehm ja, op zich misschien niet hm hoe zal ik het zeggen? Ja, op zich hebben we vandaag echt wel een topic dat duiz richtingen kan uitgaan zoals altijd. Eh ja, maar ik denk vandaag meer dan ooit. Eh want het toppunt is het universum. En uiteind breder kunt het niet trekken. Voilà. Exact. Jawel, want hè Maar ehm en uiteindelijk de ehm eh kunnen we het inderdaad over dat zijn en dingen hebben. Wat dat ik heel interessant vind is dat je recent een boek hebt uitgebracht. Je heb waarschijnlijk nog eens even uit het ontstaan van de tijd daar. Ehm en je hebt daar of je hebt heel veel samengewerkt met Stephen Hawking. Eh of Hawkins. Eh ja, misschien gewoon startvraag, maar hoe was het om daarmee samen te werken of rond welke topics hebben jullie samengewerkt? Voor eh degene die het

02:18 niet weten. Wel Steven had twee eh favoriete topics, hè. Hij werkte enerzijds eh rond zwarte gaten en anderzijds rond de oerknal. En als hij vastzat op het ene, dan begon hij zich bezighouden met het andere. Ja. En uiteindelijk denk ik dat hij ergens zwarte gaten en hoe dat zwarte gaten vormen en wat er gebeurt binnenin Zwarte gaten, dat hij dat als een soort van laboratorium beschouwde om uiteindelijk eh de oerknal, het ontstaan van de tijd, het ontstaan van het helal beter te begrijpen. En ik werkte vooral met Steven rond de oerknal. dat was eh van Metavaan mijn passie. En

03:04 dat was denk ik ook het ultieme probleem waar hij eh echt ja, dat hij echt wou oplossen. Ja. Oké. En hoe hoe is de oerknal in zijn werk gegaan? Waar komt de oerknal vandaan? En in het bijzonder ja, wat heeft gemaakt dat in die hele prille vroege fase van het heral de kosmos op een traject is gezet dat uiteindelijk ja een levensvatbaar helal heeft voortgebracht miljarden jaren later. En dat was zo de de hamvraag. Ja. Ja. Het is uiteindelijk is dat de moderne wetenschappelijke manier om te vragen van ja, waar komen wij vandaan? Ja, effectief. En ehm dus ja, daar zijn we een tijdje mee bezig. opvolgvraag zou ik dan zeggen.

03:50 Maar bent je tot een bepaalde conclusie kunnen komen daar? Ehm alleé je zit natuurlijk altijd vast en met een aantal aannames veronderstell. je het niks altijd helemaal bij het einde. Maar ehm ehm is daar toch een helder antwoord voor u uitgekomen dat je dat Wel daar is een vrij heldere hypothese uit voortgekomen die die pas in de loop van de 21e eeuw zal kunnen observationeel onderbouwd worden. De wel ik denk dat er drie fasen zijn als je als je God eruit laat denk ik dat er drie fasen zijn in hoe de moderne kosmologie ermee omgegaan is. En de eerste fase dat is Steven zijn vroegere werk. Dat is Einstein. Dat is de idee van ja, het antwoord ligt in de in de zuivere wiskunde. Er is eh

04:35 het helal hè er is een soort van wiskundige coherentie of of framework achter achter de werking van de kosmos. En die wiskunde hè, dus dat is eigenlijk de idee van die ultieme finale theorie. Die wiskunde die zegt u hoe dat het heral moet zijn. Ja. En dus het helal kan niet anders zijn. Ja. En dat is ook denk ik hoe dat eh dat is ook hoe dat Hawking zijn eerste boek Brief History of Time. Dat is dat is hoe dat hij ja, dat is de conclusie die hij daar trekt. Hij hij eindigt dat boek ook, hè. En dus we will know the mind of God. We onderbreken deze aflevering voor een nog nooit gezien mededeling, een advertentie. Ik weet het, we doen het nooit. Maar bij deze graag even luisteren. Woehoe! We hebben eindelijk na vier jaar

05:21 in al onze gesprekken een boek geschreven en dus onze lessen gebundeld in de dialoogparadox. Eh iedereen spreekt, roept en pleit zelfs voor dialoog, maar eigenlijk doen we het niet echt niet meer. Het is gewoon een stopwoord geworden. Laten we die sensatie overstijgen en teruggaan naar echte gesprekken. Ja. En het komt neer op eigenlijk drie eenvoudige zaken. Dat is één, de bereidheid tot een dialoog. Twee, dat dialoog op een degelijke manier voeren. En als we die twee zaken gewoon al doen, dan komen we gewoon vooruit als samenleving. De dialoog paradox. Overal te koop en overal verkrijgbaar. War overal. Het zou wel zijn. Top. Geniet ervan. Ja, ze zeggen altijd dat wetenschap eigenlijk waarheid is, hè. Hè, ultieme waarheid inderdaad. Ja. Voilà. Dus dat was heel sterk dat waarheidsdenken. Ja. Dat daarin verweven zat. dat vooruitgangsdenken, die extreme ambitie van die idealisten zoals Einstein en

06:08 dergelijke waarmee Hing natuurlijk opgegroeid is. En dan is die dan is er zijn er meer en meer aanwijzingen gekomen van oké, misschien dat die wiskunde ergens wel een misschien dat er wel zoiets er zijn meer en meer aanwijzingen gekomen dat die wiskunde misschien toch niet zomaar een uniek antwoord biedt. Dat dat het complexer is dan dat. En dan is die pendulum helemaal aan de andere kant geeschoven. Ja. En in de jaren '0 is de idee op de proppen gekomen. Ah ja, misschien is het helal niet uniek, misschien zijn er veel helallen. Is er een soort van multiversum, hè. Dat

06:53 heb je dan achteraf ook wel gezien in de films en dergelijke. En eh maar daar bent je zelf geen voorstander van. Wel, wacht. Ja, dus voorstander of geen Ja, maar voorstander of geen voorstander? Dat multiversum eh idee is dan door wetenschappers zelf inclusief Hawking eigenlijk onderuit gehaald. En de reden is dat je dan helemaal enerzijds was je vertrokken van een soort van echt waarheidsdenken, maar dat multiversum idee dat betekent ja dat er niks nog kan voorspeld worden. Dus dat je eigenlijk bijnaad de wetenschappelijke methode de falsifieerbaarheid van uw theorieën ja helemaal overbord gooit. En waarom? Daar was Hawking helemaal

07:39 niet voor te winden. Ah, ik zal u dat uitleggen. Omdat een multiversum dat bestaat uit Helallen met allerhande eigenschappen. dat multiversum denken, die multiversumt theorieën, die vertellen ons niet in wat voor soort van helal dat wij ons dan zouden moeten bevinden. Ja. En dus voorspellen die niet wat voor soort waarnemingen dat wij zouden moeten doen. En het gaat er niet zozeer om dat we dat niet allemaal in detail kunnen verifiëren. Het gaat erom dat er zelfs geen eenduidige voorspellingen zijn. Ja. En op dat momental randomizedek op dat moment gooi je eigenlijk uw kernprincipe van de wetenschappelijke methode. Namelijk dat iets toch in principe

08:26 daarom niet in de praktijk maar in principe moet verifiererbaar zijn. Maar een een voorwaarde is dat je tenminste een eenduidige voorspelling kunt maken die dan later eventueel te verifiëren valt. En Hawking heeft zich daar echt in vastgebeten. Ehm hij moet één van de eerste geweest zijn eind jaren '0 dan die gezegd heeft van wacht wacht wacht dat multiversum denken dat gaat hier echt te ver. Dat gaat dat dat haalde hier niet alleen eh ja dat haalde hier eigenlijk de kern van de wetenschappelijke denken onderuit. En dus hij zocht ergens denk ik eh een soort van tussenweg. Enerzijds een herkenning dan of een erkenning van ja, oké, die sluitende wiskunde zal misschien ook niet het finale antwoord

09:11 bieden, maar anderzijds die complete randomness, zoals je zegt van dat multiversum is ook niet de way forward. H en zo zijn we uiteindelijk na vele vele jaren op dat meer op die meer darwinistische visie van dat vroege helal gekomen waar een soort van evolutionaire visie waarin we stellen van ja ook die eigenschappen van de natuurwetten waarop dat al die levensvatbaarhiden voortbouwt ook die eigenschappen van de natuurwetten zijn zelf het resultaat van een heel prille primordiale evolutie waarin dat die wetten zelf vorm hebben gekregen. Ehm maar die prille evolutie net zoals de darwinistische evolutie in de biologie gaat gepaard met toevalligheden. En dus het had helemaal anders kunnen

09:57 uitdraaien. Maar net zoals in de biologie. Ja. Wij zitten daar middenin hè in dat helal en wij proberen die boom, die levensboom, die boom van natuurweten te reconstrueren van binnenin. Wij hebben niet zomaar een goddelijk zicht op alle mogelijke levensbomen. En dus de kern van ons denken, van ons kosmologisch denken is denk ik alleé op meer filosofisch niveau is ergens om dat menselijke perspectief van binnenin in dat heral h in onze kosmologische theorieën, in onze wiskunde te verweven. Dat heeft uiteindelijk tot dat meer darwinistische beeld geleid. En ehm is dan eigenlijk de conclusie dat zeg maar alles wat we vandaag hebben effectief een soort van eh evoluties van het eh organisme, het universum zelf?

10:43 veel leer dan dat het ehm hoe moet ik het zeggen? Ja, een soort van logische conclusie is hè. We hadden het universum had bij wij zijn spreken ook anders kunnen evolueren ehm dan dit. Maar dat wil dus ook zeggen dat het nog steeds eigenlijk kan evolueren naar nieuwe soort wetten om het zo te zeggen. Ah ja, dat is een goede vraag. Ehm ja, ik zou ik zou niet ja, zeg maar weten of ja, nee nee serieus, ik zou niet zo spreken over het universum als organisme eh maar omdat we een darwinistische evolutie. Maar ja, dus het was zo wat dat ja, dus die mengeling tussen enerzijds wetmatigheden en anderzijds toevalligheden. En de clue is eigenlijk dat wat is wat is karakteristiek aan de biologische evolutie? Dat alle wetmatigheden in de biologie zijn emergente wetmatigheden. Er is daar helemaal in het begin ja, heb

11:28 je zelfs geen DNA of de wetten van Mendel of wat dan ook, hè. Dus je gaat terug in de tijd en meer en meer van die emergente wetmatigheden verdampen, verdwijnen eigenlijk. Dat is ook wat dat wij beweren dat er in die prille evolutie van de kosmos gebeurt. Maar op het niveau van de natuurwetten van de natuurkrachten en de deeltjes die specificiteit die verdamt, die verdwijnt. Ja. En dus je verliest de structuur die wij kennen of die als natuurwetten. Ehm maar nu ben ik uw vraag vergeten. Ah ja, of dat dan niet zeggen dat gebeuren. De natuurweten constant in evolutie zijn. Voilà. Voilà. Voilà. Dus dat Ja. Ja. Dat vroeg je. Wat er nu gaande is, is dat ja, in die hele prille fase van het heral waren de waren de omstandigheden extreem extreem anders, hè. Dat dat was

12:16 werkelijk ja, dat kunnen we bijna niet bevatten. En wat er gebeurd is, hè, is een beetje zo net zo als als water bevriest en dat wordt ijst ijs die die structuur kristalliseert zich. Net zo zijn de is de vorm van de natuurwetten heel snel gecristalliseerd, bevroren als het ware in dat echt omstandigheden die ja eh meer normaal waren hè. De temperatuur van het heral is gezakt want de ruimte dijdt uit enig zakken. Voilà. Dus het is natuurlijk dat maakt het niet onmogelijk dat de natuurwetten in de verre toekomst nog maar niet in meers. Voilà. Maar totaal niet eh totaal niet op menselijke tijdschalen. Ja, het is een relevante

13:03 vraag. Ja, als de natuurwetten zoals dat we ze kennen ergens ook geboren zijn en het resultaat van een evolutie. ik ga wel akkoord. Je kan er dan bijna niet omheen en denken van ja, dan gaan ze ook niet eeuwig hetzelfde blijven. Een eeuwigheid. Een eeuwigheid is lang, hè. Nee. Ja, maar het kan niet hè, want dan dan spreek het zijn eigen tegen. Of dat kan dan weer zo'n typische paradox zijn, hè. Voilà. Ergens wel, maar eh die kosmische tijdschalen zijn zijn extreem, hè? Zijn extreem. En is het dan effectief dat al die eh die wetten zeg maar het gevolg zijn dan van ehm hoe moet ik het zeggen die wetmatigheden plus toeval? Of is het zo dat die eigenlijk altijd al hoe moet ik het zeggen? Ehm in zich hadden dat die gingen ontplooien hè? Als we bijvoorbeeld DNA nu als kleinste deeltje

13:49 zouden nemen, menselijk DNA, ja, dan komt er eigenlijk altijd een mens uit voort om het zo te zeggen. Ehm maar welke mens dan in dit geval eh weten we niet altijd exact. Je kunt er wel heel goede voorspellingen naar maken, maar door de toevalligheden eh is dat een heel anders soort mens. Maar eigenlijk zat altijd al in het DNA ingebakken om het zo te zeggen. Zat dan eigenlijk in het kleint in het begin der begin. Ehm alhoewel dat hè het helemaal al bestond voor eh de Big Bang als ik het zo wat begrijp, maar moet misschien subet zeggen. Maar ehm zat daar dan eigenlijk alles al in voor de wetmatigheden die we nu kennen of is dat echt ja per ongeluk door eigenlijk de eigen dynamiek van het helal ontdekt geraakt of erin gekomen om het zo te zeggen? Ik weet niet of dat een logische vraag is. Jawel, jawel. Dat is een zeer logische vraag. Dat is de vraag van ja, wat wat bedoel ik nu eigenlijk als ik is alles voorbestemd of niet? Hè, dat is

14:35 ja, dat is dan de meer algemene manier om het te formuleren en en de meer technische manier is ja, emergentie. Wat wat is dat eigenlijk? Hè, dus emergente wetmatigheden, emergente verschijnselen ehm in in ja, in alle in alle facetten van de werkelijkheid rondom ons. Ehm de emergentie zit hem erin dat effectief het type wetmatigheden niet vooraf reeds gecodeerd zat. Ja, ze zijn niet gek op dat basisniveau hè. Net zoals ik zo het voorbeeld dat ik daar straks eh net zoals de de levensboom in in de biologie. Ja, die had er helemaal anders kunnen uitzien. En dus op de hogere multicillaire niveaus had je andere

15:21 wetmatigheden gehad. Ehm dus in zekere zin zijn die emergente niveaus niet onmogelijk. Ze zijn natuurlijk gebaseerd op de lagere niveaus, maar ze volgen er zeker niet eh noodzaken. Je kunt ze niet é op één berekenen in isolatie. Dat zijn die Ja. Ja. Voilà. Net zo. Net zo met die ehm wetmatigheden die we de natuurwetten noemen. Ja. Ja. Ja. Ja, ik snap het wel. Ik snap het wel. Maar er zijn waarschijnlijk ook wel beperkingen of is het niet? Hè? Want wat we dan ook eigenlijk zeggen is van oké, er zit wel iets ingebakken in het begin waardoor dat bijvoorbeeld dit allemaal kan ontstaan, maar er zijn misschien er zit misschien ook zaken net niet ingebakken of wel ingebakken waardoor dat sommige dingen helemaal niet kunnen, want die soort basisdata was er nooit. Alleé. Ja, heel goed. Heel goed. Inderdaad. Dus ehm en dat

16:08 wisselspel ja, als je wilt hè, tussen toeval en noodzaak. Ja, dat is natuurlijk dat dat wordt de opdracht van hè om dat in kaart te brengen en om dat beter te begrijpen. Ehm ook een aantal faseovergangen in dat prilal ja conditioneren natuurlijk dat de het resultaat van die zaken conditionert wat dat er nog kan gebeuren. Dus ge zit met die wisselwerking ook, hè. Absoluut. Absoluut. En ik zou hopen dat er een aan en dat is een hele grote vraag hè. Wat zijn de truly universal features? Hè ja. Effectief effectief. If anything jawel jaw dat is dat is een beetje de vraag hè, want we spreken dan over de oerknal is de start. Maar wat was er dan voor die oerknal? Niets of iets hè? Want dan dan z

16:55 wel voilà. Dus dat is dan ook een is daar een kader waarin dat bepaalde natuurwetten bestaan waarin dat de oerknal zich eh eh ontstaat en en gaat gaat evalueren of war was er effectief niks of dus het is dat is dan zo helemaal het moeilijke natuurlijk. Dit gaat bij weer een podcast worden hè. Wij die gewoon vragen aan u stellen en maar nee z hè. Ehm, want ik denk dat we hè vanaf die oerknal weten we heel veel, maar van daarvoor niks of quwa niks. Oké, dus het het moeilijkste aan heel deze knoop alleen aan heel aan heel dit ehm ja, dit domein, alleen dit onderzoek is dat ja, er was zeker zeker volgens de hypothese die Hawking en ik jarenlang

17:42 ontwikkeld hebben en en die toch wel uit verschillende hoeken op vrij veel bijval kan rekenen. Ja, er was zo niet. Er lijkt het lijkt niet te zijn dat er voor de oerknal iets was. Eh de oerknal is als het ware de de het het echte begin is als het ware ehm ja de onze notie zelfs het verschil tussen tijd en ruimte lijkt te vervagen bij de oerknal. En ik kan daar straks nog wat meer over zeggen. Ja. Maar ja, als als er zelfs geen notie van tijd niet meer overschiet, dan heb je helemaal geen structuur. Dus zelfs die notie van tijd als het ware is dat zo de laatste structuur als je nu terug gaat naork ik al is dat het laatste dat verdwijnt. Dat is En dus

18:29 het beeld van de oerkal dat naar voorkomt uit ons werk is dat werkelijk van een soort van limiet van de fysica. Het is als het ware dat model kunnen we Ja. Maar is dat het is dat het model of is dat echt waarschijnlijk het model meer epistemologische limiet van wat wij als entiteiten binnen in het helal überhaupt kunnen wat kenbaar is. Ja. Hm hm. En lang heeft Hin getwijfeld. Ja. Hij heeft dat maar de laatste vi a 10 jaren van zijn leven is hij daar meer en meer van overtuigd geraakt van wacht eens eventjes als wij dat perspectief van waarnemers binnen dieal ten volle

19:15 incorporeren in die kosmologische theorieën ja dan is het niet zo onaannemelijk dat daar een epistemologische limiet uit voortvloeit want je geeft ergens dat puur goddelijke archimedische perspectief Ja op. En dus wat bedoel ik dan eigenlijk nu? Want nu gaat de vragen ja, maar ja, wat is dat dan hè uiteindelijk? Wat wat wat die epistomologische limiet, wat gebeurt er dan? die vervaging van tijd en ruimte, wat is dat? Dat is eigenlijk iets dat iets dat je kent, iets waarover dat je het al gehad hebt in uw podcast. Dat is dat dat is dat kwantumfuct. Dat zijn die kwantumfluctuaties, die kwantumonzekerheid die gigantische proporties aanneemt bij die oerknal en die zelfs een effect zelfs ervoor zorgt dat een duidelijke

20:03 notie van tijd en ruimte niet meer geen steek niet meer houdt. En dus het is als het mijn beeld nu van de oerkal is, als we verder en verder teruggaan, heb je meer en meer structuur in de natuurwetten die verdamt, die verdwijnt. En uiteindelijk kom je als het ware terecht in een soort van waas van kwantumonzekerheid. En dat is de kwantumtheorie die u zegt dan: "Ah, je botst hier op een limiet van wat kenbaar is." Kwantumtheorie heeft die hele bijzondere eigenschap om ons te vertellen wat dat we kunnen weten, maar ook wat we niet kunnen weten. Je kent dat bij van dat golf en dat deeltje gedoe. Je kan de je kan de snelheid ehm we kennen van een deeltje, maar dan niet de positie of je kan de positie kennen en niet de snelheid. Dus de kanttheorie is heel vreemd. H

20:49 zij zegt ons we niet kunnen weten en toegepast op de oerknal. Beschermt ons dat ergens tegen dat ja oude multiversum denken of of dergelijke zaken? Ehm voilà, daarmee hebben we het gezegd. Ja, wat wat ik altijd heel interessant vind dan is ehm ja, wij zijn zo'n materiële of materieel georiënteerd om het zo te zeggen, dat altijd heel moeilijk wordt en als we dan daar voorbij proberen te kijken en tijd en ruimte maken het heel moeilijk om nog in één ja enigszins materiële termen te denken, want dat bestaat letterlijk niet. Ehm maar dat wilt natuurlijk niet zeggen dat er eh dat er dan niks was. wilt gewoon zeggen dat we het niet kunnen benoemen een beetje zoals die eh dark matter eh wat in zekere mateen ook wel altijd zo'n zo'n aspect is dat we nog niet volledig snappen wat dat juist is en hoe dat we dat moeten meenemen. Maar wat zegt dat dan over waar dat we

21:35 zijn? Hoe bedoelde waar dat we zijn? Ehm ja, er was niks hè naar ons al onze mogelijke termen van gewoon normaal woord gebruiken was er niks. Er was een oerkaal wat heel vreemd is. Heel veel materie op elkaar geduwd alleé of zelfs nog niet eens. En dan komt daar eigenlijk alles uit voort. Maar dat is eigenlijk een beetje een fout perspectief dan. Want als je zegt van hè eh tijd en ruimte vervagen dan dan is dat gewoon invalid om te zeggen er was eerst iets en niks omdat er geen tijd en ruimte is. Dus dus dat is het dat is de grote verdienste geweest van uit een betere eh eh kijk daarop zou zijn dat we ergens in een loop zitten. Zou zou wel iets beter zijn dan niks. Wel iets hè. Een loop zou we al iets meer verklaren of zoiets. Ahé, dat

22:22 is waarschijnlijk uiteraard niet juist. Heel maar het is het is gewoon een fout perspectief. Van van wij kijken inderdaad in een vooruitgaande tijdslijn, maar als er geen tijd en ruimte is, ja, dan moet je ook dat begrip niet hanteren op het feit van de oerknal. Ja. Ja, ik denk inderdaad dat we met de oerknal iets ontdekt hebben dat geen oorzaak heeft in elke normale manier van denken. H hm hm. Hoe dat we er dan wel over moeten denken is dan natuurlijk eh de vraag, hè. En dus de hypothese van Hawking en en die ik ontwikkeld heb met hem is is één zaak van ja, kijk de natuurweten zelf verdwijnen. Het is een epistemologisch hoor. Dus dus uw vraag verdwijnt als het ware.

23:09 voilà. En dan alleé in mijn ogen is dan ehm is dan ehm allez een relevant een relevante onderzoeksdiscipline dan is is om uit te klaren hoe dat die hoe dat die boom van natuur er ontstaan is, hoe dat je dat kunt testen en en dergelijke zaken. Maar je hebt gelijk dus door met een darwinistisch denken, zij het in de biologie, zij het in de kosmologie, epistemologische limit komt met een limiet van wat kenbaar is. Ja. Van wat was er voor het leven? Was er DNA voor het leven? Eh waar zijn de wetten van de biologie naartoe voor het leven? En dergelijke nu kunnen zeggen van ja, maar ja, er was er was chemie en er was astrofysica. En het is natuurlijk een beetje ambant dat als we dat denken

23:54 begint toe te passen op de oerknel, hebt je geen lagere diepere laag om op terug te vallen. Dat is dat is het ongemakkelijke. Hm. Ja, ik heb ook geen vragen om op terug te vallen Ja. Ja, maar maar dat is dat hè dat gaat alleé dat dat gedoe met tijd en ruimte gaat terug tot Einstein hè. Dus Einsteins verdienste is om tijd en ruimte in de fysica te trekken. Ja. H en het gevolg is dat uw realiteit, uw werkelijkheid, uw u uw tijd, uw ruimte niet zomaar een gegevenis, niet zomaar altijd heeft bestaan en niet zomaar in toneindige doorgaat. En die grote eh conclusies zijn zaken waar we nog altijd ja, ergens mee worstelen en mee

24:40 bezig zijn. H Maar die komen wel puur verder uit de wiskunde in zekere mateen hè of in mathematische modellen hè. Dus misschien schiet het daar dan toch ook weer tekort omdat we daar die absolute waarheid dan terug weer eh naar terugduwen. Eh niet echt, want ehm ik denk dat de verdien allez de de enerzijds Ancas theorie is op heel veel verschillende manieren al getest. Dus daar is nu toch ook wel een heel sterk allez denk maar aan die gravitatiegolven en en die foto's van die zwarte gaten en en de en de uitdenking van het. Dat zijn gigantische voorspellingen die voortvloeien uit An's theorie. Dus daar is toch wel wat ondersteuning. Ehm maar ik denk dat de versmelting van Einsteins denken

25:26 enerzijds rond tijd, ruimte, gravitatie en dat kwantum denken anderzijds hm hm dat die versmelting van die twee laat ons toe om zulke nieuwe visie rond de oerknal te ontwikkelen. Waar die twee eigenlijk samenkomen. Wat is de oerknal? Oerknal is uiteindelijk de complete versmelting tussen de macroscopische en de microscopische wereld hè, tussen Einstein en en kwantum. En ehm dat heeft ons ergens toegelaten om om dat om dat waarnemersperspectief daarin te verweven. Dat is dat is een verdienste van de kwantumtheorie. En dus ik denk niet ik denk niet dat wiskunde echt in conflict is met ehm een

26:12 enigszins ja dat is een beetje een een een enigszins subjectieve waarheid. Maar natuurlijk dat woord subjectief is extre moet je extreme voorzichtigheid gebruiken in Ja. Ehm hm en misschien ehm een vraag als je dan zo zelf met al die zaken in zekere mate wel in aanraking komt of u er zelf helemaal in verdiept en et cetera et cetera, wat zijn nu zo vragen waar dat je zelf nog steeds heel nieuwsgierig naar bent allez of dus zelf misschien naar onderzoeken bent om of dingen die je echt wilt snappen die we nog steeds niet snappen. Ehm alé we snappen waarschijnlijk zoveel nog niet. Eh maar ja, iets wat u zelf echt licht dat gezegd dan hè? Goh, ik spits mijn onderzoek de laatste jaren toe op twee op twee grote

26:59 vragen eigenlijk. Enerzijds heb je eh een eh een dimensie van van de kosmologie die ja, die de laatste jaren ontplooit rond die rond die nieuwe waarnemingen van gravitatiegolven waarvan dat je kan hopen dat ze uiteindelijk toegang geven tot die prullfa expansiefase van het heral. Want je moet weten die eerste 3 400.000 1000 jaar eh na de oerkal. Ja, die zijn ontoegankelijk. Het helal is niet eens transparant. Dat is het moest je je kan je kan ver terugkijken in de tijd, maar je botst op een soort van muur en die eerste 300 dat is ja, dat is zoals dat je zou proberen in de zon te kijken.

27:46 al die fotonen en al die lichteltjes dat ruimteweefsel zelf. Dat we kunnen hopen om om die heel bloot tegen en te ontdekken. Dus dat is denk ik één belangrijke revolutie. Dat is een soort van Galileaanse revolutie, een astronomie. Een nieuw soort van astronomie dat zich ontwikkeld. een nieuwe een nieuwe kijk op het helal als

28:31 het ware. Ehm en dan het andere mijn andere onderzoeksdomein bouwt meer voort op mijn werk met Hing en bestaat erin om met nieuwe wiskundige technieken dan die versmelting tussen dat kwantum en dat gravitatie denken ehm en dat en dus ook dat dat waarnemersperspectief van binnenin om dat te kneden tot een wiskundig sluitend eh framework. Dus dus je bent eigenlijk een beetje in in de in de voetsporen van haaking aan het treden door als je vastzit op het ene gaat dat verder met andere of een beetje wel en en ze hebben het met elkaar te maken en het éens zal eh bepaalde dingen in

29:17 het andere je moet een beetje naïef je moet een beetje naïef optimistisch zijn in onze branche hè. Maar ja, ehm mijn intuïtie is inderdaad dat die waarnemingen eh uiteindelijk eh dat dat zuiver theoretische werk rond de oerknal wil gaan voeden. Dat er ja, mijn mijn lange termijn ambitie is om een soort van dialoog tussen die twee eh ja. Ja, ik denk dat dat ook ehm dat er heel veel verdiensten zijn denk ik eh een vooramelijk evolutie ook in de laatste jaren van eh ehm wetenschap te koers zodra dat je een aantal disciplines probeert toch samen te brengen en te zien wat daar net uit voort komt en dat brengt ons vaak toch verder. Misschien we het er juistook over en hopelijk linkt een klein beetje aan eh

30:03 wat dat je net ook omchreef, maar probeer eh prober zinvol te zijn, maar ehm dat is het gesprek dat we ook net ervoor hadden en da is het argument. We hebben er een klein beetje op gealudeerd en dan komt alles nu verder uit één hè of is alles eigenlijk al reeds eh ehm in orde. We hebben het nu wel een klein beetje behandeld met dat darwinisme, maar dat bottom up top down gebeuren waar dat we het er juist over hadden. Misschien dat gij de vraag zelf beter kunt eh kunt formuleren, maar waarbij dat ik zei van: "Ah ja, maar zou het kunnen dat er fundamenteel alles uit één iets voortkomt en daar allemaal verder uitkomt of is het dat meer topd dat eigenlijk alle wetten toch tegelijk kunnen bestaan zonder dat dat iets fundamenteel eh gemeenschappelijk moet hebben?" Ja, dus ik denk dat wat is mijn vraag ook hè, misschien? Maar ik weet niet zeker wat uw vraag is, maar eh dat

30:48 topdown bottom up kan ik wel denk ik dat dat ik wel kan relateren aan wat we al gezegd hebben. Ja. Eh bottom lijkt mij heel fel die eh een denken te zijn waarin dat je een ultieme waarheid zoekt van hoe dat het helal waarom het helal is zoals het is. Je zoekt die waarheid ergens in misschien het allerkleinste of het allerprilste begin bij de oerknal. H en dus dat lijkt mij aan te sluiten bij dat 20se eeuwse denken van van Einstein en en de vroege Hing enzovoort van ja, we gaan dat eigenlijk dat antwoord vinden ultiem in in de wiskunde. En dat gaat een objectief antwoord zijn, hè. Dat is eigenlijk een

31:33 antwoord dat je dan zoekt. Ehm waarvan dat je zegt van: "Ja, het leven zoals het is komt er allemaal uit voort." Bijna als een kundige matigheid. Ja, inderdaad. Op een logische, rationele manier. Ja, dat is gewoon een packing al h ja terwijl top down denken is toch zeer sterk. Darwin Darwin. Darwin is top down. Darwin biologen hè. Kijken rond zich rond zich heen, verzamelen fossielen, reconstrueren een levensboom. Dus zij reconstrueren de geschiedenis vanuit de complexiteit vandaag. Ja. En dat en dat grote verschil is dat je daardoor die toevalligheden ja die toevallige branchings, die toevallige kunt zien. Ah dat je je brengt die in rekening hè.

32:19 Kunt enkel retroactief eigenlijk ontdekken. Voilà. Voilà. Je zoekt geen retroactief ontdekken. Je zoekt geen priore. first. Herken weil ik toch alleé ik ben te Jae maar tot tot nu vond ik eigenlijk maar ik was daar fout in darwinistisch eerder dat bottom up gegeven denken omdat ze dan hè vanuit een evolutiheorie en blab bla blaa maar hoe dat gij het nu eigenlijk framedt is inderdaad het reconstrueren gegeven en dan zit inderdaad in de andere richting te werken maar zo had ik het nog nooit bekeken dus dat is wel interessant het is een subtiel wisselwerking tussen want natuurlijk het is niet dat je zo'n soort soort van teleologisch ding h poneert. Het is maar je houd je je je vertrekt vanuit uw

33:08 omgeving rondingen rondom u, maar je gebruikt wel wetenschappelijke causale principes om daar te geraken. Hm hm. En op é of andere manier die wisselwerking laat u toe om ja aan productieve biologie te doen. Nu aanvankelijk eh stoten dat natuurlijk op grote weerstand omdat al die toevalligheden in dat denken stoten uiteraard de mens van de troon als ultieme schepping hè. puur ego dat je dan aan de kant moet zetten. Ja. En dus die moderne ontwikkelingen rond waar dat ik mee bezig ben, rond die theoretische ontwikkelingen, om dat hee om de die hele hypothese met houing op

33:55 solide voeting te plaatsen, zijn ook heel sterk Darwiniaans, zijn ook heel sterk topd, vertrekken ook heel sterk van ja, niet de biologische omgeving, maar dan de fysische omgeving, de natuurwetten rondom ons en reconstrueren die misschien één één vraag eh maar je hebt natuurlijk echt kennis en mijn Mijn vraag is zo high level dat het gemakkelijk te zeggen is. Ehm maar kan het perfect ook zijn dat we vandaag nog het concept, allez we gaan dat ook altijd hebben hè, maar eh het concept van toevalligheden gebruiken puur omdat we het gewoon niet kunnen inschatten en nu willen kunnen verder werken en daardoor gewoon variabel hebben die we niet kunnen inschat. Wat denk denk van de meest relevante zaken die die ik daar zo zelf wel aan zie is ehm het tegenargument is veel complexer eigenlijk. Alles werkt in het universum.

34:41 Dat dat kan eigenlijk de meest gekke dingen tot eh tot stand brengen. Zie de mens. Ehm maar zo gezegd hebben we nog toeval nodig en dat maakt het universum mogelijk. Ik denk als al die als al die dingen zo ehm goed georganiseerd zijn, dan lijkt het mij dat toeval toch ook mee ingerekend zou kunnen worden. Alleen wij weten nog niet wat dat de toevalsparameters zijn om het te kunnen benoemen. Net zoals we dat nu met heel veel dingen wel kunnen doen we met de menselijke kennis plus 100.000 jaar. Even los van het feit dat we nooit alles kunnen weten. En dan gaan we heel veel wat we vandaag toeval noemen. Gewoon zeggen: "Ah, nee, het is dat en dat en dat. Ja, maar als je dat wilt doen op een in de fundamentele fysica ehm Oh ja, dus hè dus dat is uw vraag eigenlijk hè. Ja. En ik spreek wel he level dus maar eh ja, dan zit je natuurlijk te morrelen aan de kwantumtheorie.

35:27 Waarin waarschijnlijkheden en toeval Ja. compleet ingebakken zijn. Ja. Eh het is niet verboden natuurlijk om te morelen aan de kwantumtheorie, maar maar het is wel het is ook een relatief jonge theorie om het zo te zeggen, hè. dus waarschijnlijk gaat er op een bepaald moment toch een kwantum kwantum theorie zijn die zegt: "Ah, nu kunnen we de waarschijnlijkheid van al die zaken weer iets beter inschatten." Wel ja, Einstein dacht dat ook, hè. Ehm dus de kantum ja het is uiteraard is dat geen finale theorie in de zin van eh hè bijvoorbeeld zoals dat we al bespraken gravitatie ontbreekt in heel dat kwantum denken. Ehm ja, het is eigenlijk houing verdiensten om om gravitatie en kwantum te beginnen

36:14 te beginnen vermengen. Hm. Maar dat is niet af dat project hè. Dat is het project van van ja van de quantum gravitatie. het woord zegt het zelf al. Ehm en dus uw vraag is van ja, gaat die kwantum gravitatie ook intrinsiek kwantum zijn zoals dat we dat kennen met toevalselementen en dergelijke zaken? Of gaat er iets of gaat er een soort van wat je vraagt gaat er een soort van determinisme schuil gaan achter nog op een dieper niveau? Eh ik kan alleen maar zeggen dat het merendeel, ik zou niet zeggen ja consensus, maar het merendeel het groot het eh nagenoeg alle aanwijzingen die we

37:00 hebben hm wijzen toch in de richting van dat dat probalistische karakter Ja daar is om te blijven. Maar dat wilt eigenlijk zeggen dat kantum het meest diepe niveau is van het helal te kunnen snappen ooit dat we nu hebben ontdekt dan. Want daar zou niks niet meer achter zitten om het zo hè inderdaad zo te zeggen. Er zit geen enkele wetmatigheid niet meer achter. Dat is de start van de wetmatigheid as such. Toch bepaalde elementen zoals hè die die ehm dat dat eh de rol van de waarnemer, die onzekerheid, die toevalselementen natuurlijk. Wiskundig niet, hè. Maar dus dat is altijd de grote vraag. Je hebt een bestaande set van theorieën, modellen, wiskundige vergelijkingen. Wat zijn daar nu de de wat zijn daar nu de dingen in? De concepten die daarachter

37:45 zitten om te blijven en welke moet je over boord gooien? Dat was het genie van Houwing hè, dat hij wist van wat over boord gooien hier om vooruit te geraken. Ehm maar er zijn groot ja, er zijn de meest prominente stem eh die pleit voor een determinisme onderliggend aan de quantumtheorie die dus zegt van ja, die waarschijnlijkheden die toevalligheden dat is gehoor omdat we het niet weten. Ehm is waarschijnlijk Gerard Toofd in de Nederlandse eh deel fysis hè. Ehm nu Einstein zelf heeft dat ook geprobeerd hè. En dat zijn ja er moet daar nog ergens verborgen variabelen zijn achter de kwantumtheorie die toch ergens een determinisme eh in zicht dragen. Maar eh in de jaren 0 zijn er dan toch

38:31 experimenten geweest met verstrengelde deeltjes en dergelijke die getoond hebben van alle mogelijke theorieën, alle mogelijke uitbreidingen van de kwantumtheorie met verborgen variabelen werken niet. Er zijn in tegenspraak met de met observaties. Dus er zijn ondertussen toch al duizenden experimenten die allemaal die kwantumtheorie bevestigen. Eh en het is verdraaid verdraaid moeilijk om die kwantumtheorie te wijzigen. Dus misschien is er een soort van kwantumsprong nodig naar iets anders. Maar ik zou ik zou ik heb daar heel weinig op te zeggen. Ja. Nee, maar het is wel zo natuurlijk als je zo van heel veel van die experimenten zeg maar een op bepaalde schaal doet, merk je er ook toch wel bepaalde patronen in terugkomen om het zo te zeggen. Voilà. En en dan weer de wet van de grote getallen. En dan komt eigenlijk wel terug bij een bepaalde voorspelbaarheid.

39:17 Dus de vraag is: kunnen wij op een bepaald moment de kleine getallen Ja. Allez ja. Ja, dat is zeker juist hè. Dus er is een determinisme Ah, voilà. Dat determinisme van de grote getallen en en en al die kwantum zekerheid. Ehm ja, it averages out. Ja. Ja. Ja. Dat determinisme is één van de meest bijzondere emergente eigenschappen van onze wereld. Hm. Hm. En dat is hè dus dat is dat is zeer interessant. Maar is dat determinisme fundamenteel? Ah, dat is een hele andere vraag. Ja, goed. Ik eh Ja, maar misschien kijk even naar u. Ja. Ja, maar dus de [ __ ] is [ __ ] up, hè, uiteindelijk. Maar ehm puur eventjes iets helemaal anders, hè. Ehm want je zit nu al al een tijdje in dit vak. Je

40:04 rolt daar op een bepaald moment in. Puur persoonlijk. Op een bepaald moment. begint je van alles te zien, te ontdekken. Eh gaat hier inderdaad over Nee, nee, maar je zit hier met tijden bezig. Z hier met existentieel bestaan bezig. Het kopingsmechanisme van de mens. Want ik denk als je nu gewoon alle knowledge dat in uw brein zit dropt in een average person in een gemiddelde mens, die heeft toch een instant crisis. Dat is toch iets waar dat je echt heel rustig moet ingeleiden. Nee, nee, maar dat is een serieuze vraag. Kunt je daarmee kopen? Want je stelt toch alles, maar dan ook alles in vraag of niet? Of wat is daar het

40:50 kopingsmechanisme? Snap je wat dat ik bedoel? Je komt met zoveel kennis, inzichten en en vooral vragen eh in aanmerking. Hoe stopt je uzelf van dat te projecteren op elk detail van uw leven? Hoe kunt je nog een een normaal leven leiden? Zal ik zeg hoezo functioneer je niet? Maar snap een beetje wat ik wil. De vraag gaat van de kwaad naar ergens. Ja, maar ik niet slechtend bedoeld. Echt oprecht oprechte interesse. Ja. Ehm maar ja, dat is inderdaad een beetje de kunst van ons vakgebied hè om die meest fundamentele dingen toch in vraag te stellen. En je doet dat niet randomly. Nee, nee, nee. Je doet dat echt met gedachteexperimenten en je bouwt op

41:36 dingen voort en je pakt paradoxen vast zoals die van dat multiversum en je draait die binnenste muuten en al voordat je het weet zijn de jaren bezig. maar als je dan hebt over ja oké wat er en en en het is juist it becomes a way of life. Dat dat is zeker zo. Maar als u als je dan afvraagt van ja, wat draag je daar echt van mee in uw leven? ja, raar genoeg. denk ik dat heel die kosmologie met met en al dat in vraag stellen ook een

42:23 zekere rust geeft. Want en dat is je ziet dat toch ook in andere dimensies van van ons leven hè. Hoe hoe beter dat je de dingen snapt. Ergens geeft dat ook wel rust. Ja. ehm een soort van ja kennis, een soort van twijfelen, een soort allez die wetenschappelijke methode die nu inderdaad helemaal in mijn lijf en ziel zit. Ja die op een bepaalde manier gaad daar toch ook draagde die mee in andere in andere zaken van het leven. Dat dat ben ik wel dat dat alleé dat merk ik wel zo van I'm happy to not know. I'm truly happy not to not know. Ja. Ja, maar daar moeten daar moeten vrede mee vinden. Ja. Dat is juist dat je dat je al de vragen wat dat je nu

43:08 stelt dacht dagelijks dat je op 99,999 geen antwoord gaat hebben hè. Ja, maar dat is niet de overtuiging hè. Nee. Nee, maar dan moeten we wel accepteren dat dat effectief zo is. Wel de kunst is er om mee aan de slag te gaan. Twijfel en dan niet te kn en je zit op tijdspatronen dat inderdaad van het bestaan van de mens er eigenlijk in heel dat die tijdslijn er niet eens toe doe of dat wij er zijn geweest of niet. Maar dat is heel interessant hè. Dat zijn allemaal realisaties dat je eigenlijk moet maken van van dit is dit is zo kort en dan zelfs nog hè je hebt het over de mensheid mijn leven daar nu mijn bijdrage in heel dat gegeven van nietel heeft dat waar heeft dat niet en de en toch erin blijven verder gaan.

43:53 Ja maar dus dat vind ik een een bijzonder boeiende paradox. Enerzijds is de een zeker een mensleven en zoals je zegt de mensheid ja dat is maar een spelde kopje in dat grotere gedoe zowel qua tijd als qua ruimte. En anderzijds heb je toch dat hele bijzondere biofiele karakter van het heral. Namelijk dat er uit heel die kosmische evolutie wel degelijk de de ja levensvatbare condities zijn voortgekomen. Ehm had die evolutie er anders uitgezien? een tikeltje anders. Ja, dan waren er geen atomen geweest en geen DNA en geen leven en geen planeet en geen sterren. En dus er is daar duidelijk in mijn ogen er is duidelijk een heel heel fundamenteel verband tussen ons mens

44:39 zijn, our human condition. Enerzijds en anderzijds ja, de werking van de kosmos en dat Die plek in de kosmos. Ja. Dus our universe as our home. Hm hm. Dat is volgens mij Ja. Dat vind ik mateloos boeiend. En dat is een project. Ja, dat uitrafelen, dat is Grosse Motto eh het grote project van de wetenschappelijke revolutie, hè. Hm hm. Hm hm. Ja, dat is toch crazy. Ja, ik vind Ja. Ja, dat is crazy. Ja, geef het toe. Maar het is wel zo. Ehm ze zeggen soms, misschien om daarop ook in te zoomen, hè, dat de de menselijke ervaring als we het dan een een beetje meer ehm inderdaad uitzo moet bekijken dat dat het zo wat poëtisch hè, maar het universum is dat zichzelf probeert te

45:25 verkennen. Ehm ja, Carl Seegan zei dat hè is dat wij zijn daar het levend bewijs van gezegen of of is dat zo in zekere mate? Zou je daar een argument voor kunnen maken? Ik wil niet per se proberen bewustzijn as such te vertalen ehm per se naar gewoon iets maar is daar een argument te vertalen? En ik zou nog zeggen het grootste argument waarin dat ik nu ja zou zeggen ehm ook al zeg ik eigenlijk standaard nee, maar is net dat we eigenlijk niet voorbij het universum kunnen kijken hè, zoals we net zeiden. Maar ge zei op een veel intelligentere manier. Eh misschien dat we dat ooit wel kunnen hè, want het kan misschien ook weer gewoon een tekortkoming zijn van onze huidige modellen, maar het kan ook een tekortkoming zijn van het model erg de mens, het biologische zijn. Dus in zekere mate ehm zijn wij het universum dat zichzelf probeert te verkennen,

46:11 herkennen, ontdekken. Zo zie ik dat wel. Ja. Hè, zoals Seagan zei, we are away for universe to know itself. Dus wij zijn een soort van niveau van emergentie waarop dat er een soort van zelfreflectie op gang komt. ja, overbind. Maar wat moeten we daarvan zeggen? Ja, dat dat ik vind ik persoonlijk vind dat iets bijzonders. Dus ik denk dat er daar ergens een diep een diep begrip scheld van ja wat het mogelijk kan betekenen om mensen te zijn. Ook de vraag is dat is dat nu extreem uitzonderlijk? Ehm zijn wij alleen als hoog

46:58 geavanceerde levens voor? Jawel, dat was mijn volgende vraag hè. Dus dat is inderdaad dat sluit daarbij aan hè van dat is mijn volgende vraag inderdaad van kijk hè in inderdaad in in onze aarde hè. eh is er van alles gebeurd, maar er zijn nog zoveel andere ah het universum is groter dan de aarde. Ehm en dat van ons is op zo'n korte tijdspan hebben is er een bewustzijn gecreëerd en op zo'n mega mega meer korte eh tijdspannen hebben wij van alles ontdekt over de fysica en en extrapoleert dat stel de mensheid vandaag de dag met de capaciteiten die misschien lichtjes ook zoveel ehm evolueren en we blijven zoveel extra extra honderden duizenden jaren bestaan zoveel meer snappen is dat het enige dat er is En twee,

47:46 zijn wij echt de start van dingen in kaart te brengen? Zijn wij de enigste dat dingen in kaart brengen? Want so far we know. Ja. En twee, zijn we de eerste Hm hm hm hm. dat dingen in kaart brengen. Want dat heeft allemaal te maken met de bewustzij. Ja, kun ook nog drie zeggen, hè. Of zijn wij in kaart gebracht? Dat kan ook. Are we a simulation? Ja. Ja, dat is Ja. En is het drie dan omdat je er komt? Ik weet het niet, maar het is voor het is ehm moeilijk om drie eh helemaal te ontkrachten, hè. Eh eh vreselijk moeilijk. Dat is een beetje mijn vraag van waar zijn Want ja, die simula Ja, ja, dat is uw vraag inderdaad. Die dergelijke simulatie als die gebeurt op het bas op

48:34 eh op het niveau van de natuurwetten. Is dat extreem moeilijk om te uiteraard om te falsiferen en om Ja. Ja. Ja, dat is een hele netelige vraag, hè. Dat is echt een hele netelige kwestie. Hm. Ja, ik ik vind dat die vraag zo'n klein beetje meer naar voor komt nu met ehm de hele AI modellen waarbij dat je eigenlijk ziet ab een copy paste model is van hoe gemakkelijk dat het is. Want puur als je ziet hoe dat wij datcompressie doen en eigenlijk eh al dat soort zaken versus het biologisch dier zijn we eigenlijk zeer inefficiënt hè. hoe dat wij data opslagen. De biologie is marginaal goed in eigenlijk data te capteren en op te slagen ongezien de de andere kant die biologie heeft wel die AI gecreëerd. Nee nee nee maar dat is dat is net heel het argument. Dus ik wil zeggen we hebben eigenlijk nog niks door van eigenlijk de wetten hoe dat je een

49:20 universum zou moeten creëren om het heel dramatisch te zeggen. Maar eigenlijk slagen we er al vrij snel in met heel beperkte intelligentie en beperkte middelen om eigenlijk ineens toch al iets te creëren dat als je dat plus 10.000 1000 jaar de huidige innovatie rates, wat het nooit aanhoudt, maar ehm komt je eigenlijk vrij snel bij. Ja, dat zou wel mogelijk zijn. En dat zou wel een gemakkelijke verklaring zijn om mijn heel simpel not understanding van het feit van ja, waar zijn wij? Het univers, ook al mag dat ergens zijn en er voor bestond tijd en ruimte niet, dan denk ik ja, dat kan wel goed zijn. Maar nu zijn we toch wel ergens, want er is ruimte. En waar binnen of buiten is die ruimte? Waarschijnlijk is dat lang beantwoord in mathematische modellen, maar intuïtief is dat heel onbegrijpbaar. Ehm ja, absoluut. Ehm

50:07 die hele idee van een simulatie komt zo een beetje ja meer op het voorplan te staan hè. Maar is het ook niet sowieso sim ik vind het nadeel aan een simulatie gebruiken dat lijkt altijd alsof dat iets we dat lijkt dat er een zeer zware stuur erachter zit hè. Er is er is één iets of iemand die eigenlijk de simulatie heeft gecreëerd. Maar als we nu dat soort idee van sturing uit het woord simulatie halen, is dit toch altijd een simulatie uit universum? Dan kan die dan niet dan kan gewoon spreken over een code. Oh ja. H en the universe runs its code. Oh ja. Voilà. Exact. En op dat niveau zijn we dat al je zegt dat komt nu meer en meer over de op de voorgrond. 10 20 jaar geleden was daar toen ook al sprake van of echt echt eh ja die ideeën. Goh. Ja, er zijn zeer imagine imaginaire dingen geschreven ook

50:52 toen al hè. Maar ehm bijvoorbeeld iemand die iemand die dat idee genegen is Deisabis hè. Ik heb daar verschillende keren al met hem over gehad. De CEO van Google Deep Mind die denkt over de natuurwetten echt als het run of het het het hetode. ik snap dat wel. Ja, het klopt ergens ook al hè. Dat is wiskunde. Computer power. Gij gij gaat er akkoord mee nu vandaag in de dag. Maar die persoon was daar dat was ja 20 jaar geleden misschien al bezig 20 jaar geleden al mee bezig. Maar natuurlijk en dat is crazy. Ja. En de link. Alé, we zijn een klein beetje afgedwaald zo van die vraag van are we alone hè. Hm hm. Ja, maar nee, heel dan maakt het helemaal eerie natuurlijk, hè. Ehm ik geloof dat ik geloof dat niet. Ja,

51:37 wel omdat dan dan toch de vraag is van is voor mij toch ook echt een belangrijke een belangrijke vraag. alleen al naar onze toekomst toe. Waar je het meeste? Er zijn er zijn een aantal waarnemingen ook, hè. Namelijk we zien geen we zien geen we zien een natuurlijk helal. Een een helal dat Maar we zien ook niet tot op het einde van Nee nee nee nee. Maar we zien ver en we zien alleé Nee nee nee maar serieus we hebben de melk weg we hebben de melk we zien We zien tot aan de oerknal hè min of meer. Hm we zien inderdaad niet eh ruimtelijk zien we zeker zitten we in een bubbel dat is duidelijk maar in die bubbel zitten er miljarden en miljarden melkwegen. Ja. Ja. probability systeem zouens al other moet hebben gespa hè.

52:22 En in en in in die hele grote eindige ruimte zien we een perfect een helal dat in alle opzichten aan natuurlijke wetmatigheden gehoorzaamd. Wij zien geen space engineering toestanden. Wij zien geen artificiële signalen. Dus there is enorme stilte rondom ons die suggereert en ondanks het feit dat er miljarden en miljarden bewoonbare planeten zijn. Dus dat suggereert dat er toch ergens iets aan de hand is. Ofwel is er een botteln die zegt van ja oké dat is allemaal wel goed. En wel zo'n levensvatbaar helal met veel planeten en atomen en goede natuurkrachten enzo. Maar eh en dat genereert mogelijk

53:08 primitief leven op een heel aantal planeten. Bacterieel leven ofzo. Maar er zit er dan toch ergens een bottenle. En nu komt mijn vraag. Zit die een bottenlek? Zijn we daar voorbij? Of zit h een Boltanek voor ons in de volgende 1000 of 10000. Ja, dat is altijd van eh humanity will kill itself. Dat kan ook perfect. Voilà. Dus en da raakt daar die die alleé dat raakt aan die aan die simulatievraag voor mij hè. A bovendien zijn wij laat hè. Ja. Eh of zijn wij 10 miljard jaar tijd al hè. Maar dat is wel extreem intelligent als je zien van hoe dat komt. Niet dat we intelligent ermee gezegd we zijn laat. Misschien zijn al die anderen zover. geëvolueerd. Die zijn uit het universum dat ze zich op een bepaalde manier

53:54 verdoken kunnen houden voor onze waarnemingen. Of of is dat dom? Waarom zouden ze dat allemaal doen? Wat is de incentive? als het al echt bevolkt is met hoog geavanceerde levensvormen, dan behoeft het maar eentje om Ja. Of een per ongelukheid zelfs in die zin of zelfs een toeval. Ja. Maar ehm ehm of hier gaan we niet uitgaken tijdens uur. Eh maar eh het vond eigenlijk eh wel vrij s een beetje richting. Maar misschien nog even één, maar ik wil gewoon echt een domme vraag stellen. Eh maar ik kan er niet tegen, ook al is het Maar je kunt niet uit het universum gaan, om het zo te zeggen. Nee. Eh nee. Eh nee. De no de de notie van uit, maar

54:41 ook materie en et cetera et cetera. Eh maar dat is een beetje altijd de eeuwige ehm eh zelfde soortelling hè. Het universum de uit naar waar hè? Dat is zo de zeer vereenvoudigde versie ervan. Er heeft natuurlijk wel te maken met Ja. Ja, dat kan nogmaals, er moet een er moet een computing power er moet een iets zijn waar het uiteindelijk allemaal toch geen Ja, maar dat kan intrinsiek zijn zeg maar. Dat snap ik niet. Dat kan die computing power hoeft geen externe agents te zijn. Dat kunnen intrinsieke processen zijn. Klopt. Maar als het volledig zelfsussteining is, is het altijd binnen een bepaald je kunt niet zelfsusstaining zijn over alles. Alé, apparently it can. Maar we kijken ook niet, we kunnen ook niet in de toekomsten. Misschien heeft dit een einde, hè? Bijvoorbeeld hè. Ehm

55:27 en maar het universum is e Nee, nee, maar eventjes gewoon vergelijkend voorbeeld. Zonder bewust leven op aarde is er een materie dat in brand schiet, dan een bepaalde energetische reactie waardoor dat er eh van alle dingen eh kunnen leven. Misschien zitten wij in die fase, snap je, en zal die brand ooit uitgeblust worden vanzelf. Wat ik bedoel van die brand ontstaat door toevalligheden waardoor dat er een bepaalde reactie is, zijn de wij leven. Ehm en dat dijnt uit omdat de brand dan eigenlijk uiteindelijk stopt. Misschien zitten wij in die fase. Wel, dat is dat is dat is dan eigenlijk bijvoor een een heel heel heel simplistisch voorbeeld van er zit geen een agent achter. Het is iets dat Ja. Ja. Ja. Maar wij zitten wij zitten

56:13 natuurlijk in in de in het leven van het universum bevinden wij ons in het tijdsvak. Ja. Een paar jaar waarin waarin waarin er sterren kunnen ontstaan en en planeten en en dat gaat dat gaat niet blijven duren. Dat is daar h ja. Maar een andere dimensie van uw vraag is van ja waar de al in uit? Dat is een dat is eh ja, het mooie aan die vraag is en dat heeft Einstein aangetoond. Dat is nu een keer echt een metafysische vraag. Er is absoluut niets in Einsteins theorie van het uitdeende helal en dergelijke zaken dat verwijzing dat dat ook maar op enige manier verwijst naar

56:59 iets erbuiten of ervoor. En dat is het mooie van de theorie. alle mogelijke dingen die je ze ervan zou willen voorspellen en observaties die je moet doen. Je moet nooit refereren Hm naar iets erbuiten. Dat gaat terug trouwens tot wiskunde die ontwikkeld is in de 19e eeuw door mensen als Gous en Rieman die gerealiseerd hebben van kijk ook als wij gekromde ruimtes hebben of als wij uitende ruimtes hebben. Dus niet zomaar gewoon die die statische euklidische ruimtes dat je kent van de meetkunde van van in de lagere school. Ah, wij kunnen een wiskunde ontwikkelen die gekromde en uitdijende en vervormde ruimtes beschrijft op een puur intrinsieke manier zonder te verwijzen

57:44 naar wat er buiten of voor of achter die ruimtes bevindt. En Einstein heeft niks anders gedaan dan die wiskundeboeken gepakt uit de bibliotheek en die toegepast op het universum. En dus is uw vraag door Einstein gecatapulteerd naar de metafysica. Spijtig hè? Nee, nee, ik weiger, want nee. Ja, ik weiger. Maar dat is standaard wetenschap, hè. Ik bedoel, je moet eerst iets weigeren en zoeken naar het wordort hè. Maar je hebt goed recht om te Nee, maar misschien nog één opvolgvraag en dan stop ik met die nonsens hoor. Maar ehm er was wel degelijk ja, iets is het misschien het foute woord, maar voor hè de oerknal wou we kunnen zeggen hè. Er was en ik denk dat er vroeger ook theorieën waren, maar die zijn misschien helemaal falsified, dat er op een bepaald moment ervoor ook een universum was dat dan op een bepaalde manier implodeert komt eigenlijk alles terug

58:30 samen en het nieuwe oerknalen. Is dit misschien de zoveelste eh ik denk dat dat long gone is. Ehm maar dat ik van wil zeggen, we denken nu altijd heel hard op een tijdruimte ehm ehm momentum en het universum dent wel degelijk uit, maar het kan perfect zijn dat eigenlijk niet geen ruimte inneemt, maar iets veel subtieler wat dan uiteindelijk ruimte wordt. Ehm een beetje atomen die daar dan beginnen te ontstaan. Ik weet het niet hoe dat zo'n dingen werken. Ken nu ben ik heel domme dingen aan het zeggen. Mijn vraag is alleen maar als we tijd en ruimte zouden kunnen overstijgen. Dus je moet niet denken in menselijk bewustzijn ofzo transporteren, maar dat er ja dat we eigenlijk alles wat dat enige reflex heeft van materie zouden kunnen overstijgen en dus eindigt je daar buiten. Wel als we tijd en ruimte zouden kunnen overstijgen.

59:19 Dan zit je natuurlijk weer met dat hè. Dus als we een soort van archimedisch perspectief hè op het universum zouden kunnen aannemen. Nee, maar dan ben je al dan ben je ja dan dan zou je een soort van metawetenschap kunnen kunnen beoefenen, hè. Ja, want mijn punt was gewoon van we zitten er middenin. Ja. Ja. Oké. Ja. Nee, dus eh nee, maar mijn vraag was waarschijnlijk te onder eh te weinig onderlegd. Maar ehm ja. Oké, kijk, we gaan er niet Ja, ben Ja, oké. Misschien ja, ik heb We zullen terug eventjes naar eh binnen het universiteit 2025 kig

1:00:04 in eh oktober brengen hè. Ehm dus heel simpele simpele vraag. Haking zelf, dat is toch hè eh een wereldbekend persoon. Je hebt daar eh echt leerling van geweest. Hoe is hoe z daar eigenlijk terecht gekomen? Wat is daar zo wat de verhaal daarachter? Goh, dat is lang geleden, hè? wel iets anders dat in de jaren. Ik was geïnteresseerd hè als fysicastudent hier in België in die kosmologische gro in die grote kosmologische vragen. En eerlijk gezegd in Vlaanderen toen ehm werd er geen kosmologie beoefend hè. Ehm klinkt echt dus

1:00:49 dus dus uw antwoord was gewoon van wie wie is daar echt number one in en we gaan omweg ben ik dan te weten gekomen, want ja zoek dat maar allemaal lekker uit in de jaren uit '0 maar ben ik dan te weten gekomen dat in Cambridge ja dat daar het mca van die cosmologie zat en het is dan eigenlijk maar door uiteindelijk uitgenodigd te worden door Hing om in zijn bureau op een soort van ja gesprek te komen. Hm hm. en hem te ontmoeten. Dat eh dat heel dat idee bij mij of die intuïtie, ik zal zeggen, ehm gecristalliseerd is van oké ja, dat is hier dat is hier het onderzoekste Ja. Ja, want als jongeling weet je ook niet dat er een een onderzoeksdomein in

1:01:37 de theoretische fundamentele kosmologie bestaat. Hm hm. Ehm maar dus Hawking was voor mij inderdaad iemand die ja die grote filosofische vragen vastpakte en die op een moderne wetenschappelijke manier daarmee aan de slag. Was er één op één vond vond ik geweldig. Oké. Cool. History en in die eh heel Ja, maar dat was super cool uiteindelijk misschien een beetje misleidend. Ah ja. En in heel die dingen want gij hebt sowieso massa's geleerd van die persoon. zijn er zo momenten en waarschijnlijk zullen er wel zijn dat je zo hem zo eventjes zo hebt kunnen doen, stilstaan en denken van godverdomme ja wat Thomas hier zegt eh na een tijd wel. Dus Hawking heeft mij die eerste jaren kon hij ook heel goed nog die

1:02:22 spraakcomputer bedienen. Ik wet vragen. Praktisch dat is natuurlijk ook een gegeven. Ja ja ja ja. Dus dat was de eerste jaren enorme hulp en hij heeft mij echt meegenomen in zijn kosmologisch denken. Maar dan in die latere jaren toen ja, toen ook toen die communicatie heel moeilijk werd en dus toen hij ook het contact verloor met die bredere wetenschappelijke onderzoeksgemeenschap. Hm hm. ehm heb ik wel nieuwe dingen aangebracht in ons in ons ehm in ons werk en en die een hele Darwiniaanse draai is is echt iets waar we samen toe gekomen zijn. Ehm dus voor mij is er zoiets als ja de vroege en de late de latere houing. En ehm dat is een traject dat is een

1:03:07 overgang die we echt eh ja samen denk ik hebben hebben bewerkstell. Heb je vandaag veel mensen waar dat je ook zo nog dergelijk respect voor hebt en die ook gezond uitdagen of inspireren of whatever of is dat goh, een wetenschappelijke carrière heeft verschillende fases, hè. Ik eh ik ben nu meer en meer in de rol van ja om om ook de jongeren generatie te te ja te faciliteren en en te begeleiden en en en anderzijds denk ik ook ja dat ander stuk waarat we minder over hebben gesproken die allez die waarnemingen van die gravitatiegolven en en datan telescoopproject en dergelijke dat zijn dat is big dat is big science daarin speel je ja daarin daarin spelen ook bredere maatschappelijke eh factoren een rol hè.

1:03:55 Dus ehm min dat zijn toch ja zaken van een van een heel ander kaliber. Moocht je daar specifiek mee zeggen of dat is niet zuiver onderzoek. Eh om dat je het echt effectief in de praktijk brengt of wat wilt je? Nee, big science ehm gaat is ja, dat zijn zo'n grote investeringen dat je eh je moet je moet een heel een heel ecosysteem creëren, een heel legertje van ja, van stakeholders die allemaal een rol spelen in dat project. Maar natuurlijk het transformatieve potentieel van big science is daardoor enorm hè mag erwezen hè. Ja, natuurlijk. Ja. Ja.

1:04:40 Dus eh en is dat even gemakkelijk om zo'n dingen te doen? Alleé, dus het antwoord is nee, maar ik bedoel is daord maar is daar is daar is daar binnen de logica van ja een samenleving die ook gewoon simpele dingen probeert te doen hè om het zo te zeggen en meer dagdagelijk zoveel erer dan de baan van de dag laat staan het universum proberen te overstijgen. Is daar genoeg aandacht voor naarmate dat dat ook ja in verhouding moet zijn met de rest van de menselijke problematieken of voilà dat is het spanningsveld hè. Wil je wil je ook in de verre toekomst kijken? Wil je ook eigenlijk een cadeau geven aan de volgende generatie? Wil je eh die brede wetenschappelijke cultuur waarop dat ook het dagelijks leven berust blijven voeden naar de volgende generatie toe? Het zijn zo'n grote vragen die eigenlijk in zo'n project

1:05:26 samen fundamenteel onderzoek. Ja. En niet alleen inderdaad naar zwarte gaten en de sterren kijken. Ehm dus dat vergt dat vergt een heel ja brede manier van denken. Dat vercht veel communicatie. Dat vercht eh een reflectie over ja wat is de plaat zoals je zegt? Wat is de plaats van wetenschap in een samenleving die helemaal berust op op wetenschappelijke knohow en technologische knohow, maar tegelijkertijd uiteraard met heel veel andere problemen Dus dat is een ehm vo ja, ik probeer daar ja op mij op mijn manier ergens een eh een een visie uit te werken en een bijdrage te geven ehm by taking the long. Ja, merkte dat nu zo vandaag de dag omdat er heel veel aandacht gaat naar naar gewoon

1:06:12 geopolitiek spanningen, klimaat, al die zaken. Waste of time en humanity word je dan eigenlijk, want uiteindelijk wat dat jij doet is super ja, op de lange term je kunt niet langere termijn werk doen dan dat gij doet, denk ik dan. Ehm maar bon, we worden afgeleid door korte termijn eh zaken in in de wereld. Merkt je dat ook in in Ja, maar dat heeft toch interesse van mensen in beleid, in subsidie, whatever eh al die zaken. Oké. Oké. Ja, enerzijds wel hè, dus die budgetten staan onder druk, maar anderzijds merkt je toch ook dat men is toch op zoek naar zulke ankerprojecten die ergens ook wel hoop geven en structuur rust en en rust. Wat dat je eigenlijk hè met toen dat ik die vraag stelde van persoonlijk geeft ook rust denk ik aan de aan de

1:06:59 maatschappij de mens. De geopolitieke toestand maakt wel dat ja, dat is hier ook wel een kans voor Europa om de leiding te nemen. Dus heel concreet bijvoorbeeld de huidige beste observatoria voor gravitatiegolven staan in de Verenigde Staten. De volgende generatie waar gaat die komen? In Europa of in de Verenigde Staten? Dat is eigenlijk de handvraag. Dat is waar dat we mee bezig zijn. En al dat gedoe met Trump maakt effectief dat we nu een kans hebben om in dit domein en al dat ecosysteem dat er dan rond bouwt op lange termijn eh de leiding te nemen. Kijk naar de geschiedenis van Europa moeten we eigenlijk is een soort van antidote eigenlijk. Ja. Ja. Ten aanzien van de geopolitieke toestand. Sorry. Eh nee

1:07:44 nee nee nee nee nee nee nee. Ja. Ik wou mij zeggen van ehm als gij kijkt naar Europa is het eigenlijk heel belangrijk dat we een wetenschapsrol opnemen vind ik. Omdat dat is eigenlijk ook een klein beetje geschiedenis hè. Dus ja. Zou leuk zijn moesten we die ook kunnen verzetten h de wereld niet groter is dan dat maar heb toch een aantal relevante logisch vervolg maar dat is eigenlijk wel zo het het eeuwige en dan zijn we denk ik wel richting einde. Maar ook ehm de eeuwige vreemde mop, ironische mop dat uiteindelijk ehm problemen in de wereld een soort van meer nationalistische trekken geeft dan niet per se in gewoon standaard nationalistisch bedoeld maar eh noemen ze wat meer populistisch en wat meer beginnen rond zichzelf te denken. wordt er toch meer identiteit gecreëerd, dan heb je identiteitsprojecten nodig en hopelijk komen er dan ook eh zon projecten uit voort. Eh waarbij dat eigenlij spanningsvelden, moet ik het zeggen minder globalisme leidt soms eigenlijk tot eh druk van een aantal goede

1:08:31 soevereine projecten te hebben en dan hebt je wat je omschrijft als canen. Ah wel ja, dat is de alleé heel persoonlijk heb heb ik eigenlijk pas de laatste maanden die ja, hoe zeg je dat? die mindset of die transformatie voor mezelf denk ik. Ehm hij is een beetje gelijk met toen eh de eh omter eerste op de maand hè om het zo te zeggen. Dat waren eigenlijk ook allemaal naties die eigenlijk enkel alleen gedreven werden door het competitief gedrag om eigenlijk eh denk ik dat we hier maar inderdaad nee je moet die competitie hebben in wetenschap vind ik dat dat kan vanuit een positiever signaal komen maar als er een negatief signaal is dat nog steeds iets positief teweeg brengt moet je dat niet eh ontwijken. Maar hier gaat het over ja meer niet zozeer nationalistisch maar inderdaad qua continent hè.

1:09:18 Ah. Maar dat is nationalistisch hè. In een geopolitieke wereld er een vijftal superpower regionaal. Ja. Ja. Ja. Ehm misschien misschien é laatste hoe kijkt je naar de positie van van Europa waarbij dat we eigenlijk heel veel aandacht, middelen, tijd, whatever investeren in zowel dat dat klimaatgegeven als in ehm nog iets ik ben het even kwijt. Ehm pak dan even het klimaat gegeven, want je zij uiteindelijk ook een wetenschapper. Dus je hebt op dat aspect ook wel eh een bepaalde blik ehm gaan we als Europa toch wel een positie innemen dat daar keard op inzit. Heel veel eh investeringen doe. Ehm en de

1:10:05 competitiviteit daar op wereldvlak toch wel ja is dat is dat een goede keuze als we dat vergelijken met eh met andere wereldmachten in de huidige tijdsgeest? Ja, ik denk het wel, want China zit daar ook op in, hè? Hmm. We staan daar niet alleen in. Eh ik denk eh op een duurzame inclusieve manier die klimaattransitie eh uitrollen. Is eh dat is op dat is voor mij op hetzelfde front werken als Einstein telescoop. Dat is echt een investering in lange termijn. Lange termijn. Eh ik denk ja dat alleé dat al dat gedoe met de Verenigde Staten en hun fossiele brandstoffen in Rusland dat lijkt mij Ja, dat is dat is het geopolitieke machtspelletje rond energie dat bezig

1:10:50 Het lijkt mij evident welke welke kaart dat we daar moeten trekken. Oké. Oké. Goed, dan eh zou ik zeggen dank eh dank voor uw tijd. Dank eh voor onze vragen heel vriendelijk te tolereren en eh daarmee aan de slag te gaan. En eh en ik zou vooral zeggen ja, veel succes nog met ehm alles dat er op een agenda staat en ja, ik hoop dat je eh doorbraken maakt en vindt en eh ontdekt of herontekt uiteindelijk. Dan heb je ooit al Euro kunnen? Tuurlijk, tuurlijk. Ja, ik denk het eh hopelijk komen er nog veel eur's aan. Ja. Ja. En hopelijk kunt je ook de de mensen die ge eh ehm de mensen die je ooit zelf va niet dat je nu meer bent, maar ik bedoel kunt je ook veel anderen inspireren hè om eh om echt goesting te krijgen en eh en de dingen vast te pakken hè. Dank u wel. Heel leuk. Dank u. Dank u voor het respect.