Een anarcho-liberaal in de gemeenteraad van Vlaanderen

De Whisky is zoet, de avond is lang en Maurits Vande Reyde zit met een glimlach aan tafel in De Melkerij in Brasschaat. “Het is eigenlijk een likeur,“ legt de Open VLD-volksvertegenwoordiger uit over het goudkleurige drankje. “We hebben onze eigen whisky laten maken en Jack Daniels gewoon overtroffen. Nu zijn we eigenlijk aan het wachten op Jack Daniels voor een aanbod te doen.“ Het is kwart over drie 's middags, maar na een begrotingsdebat dat tot vier uur 's nachts duurde, voelt tijd relatief aan in de politiek.

Vande Reyde komt net van zo'n nachtelijke marathon in het Vlaams Parlement, waar traditioneel tot in de kleine uurtjes over begrotingen wordt gedebatteerd. “In de politiek worden dingen gedaan waar niemand echt de zin van inziet, maar gewoon omdat het altijd zo gedaan wordt blijft dat verder gaan,“ zucht hij. Het is een eerste glimp van zijn kritische blik op de manier waarop het Vlaams Parlement functioneert, een thema dat door het hele gesprek zal lopen als een rode draad.

"De overheid is voor mij immoreel" ▶ 0:00

Meteen valt een opmerkelijke uitspraak. Vande Reyde aarzelt niet om zijn ideologische kaarten op tafel te leggen: hij omschrijft zichzelf als een “anarcho-liberaal“ die “de staat bevecht.“ Niet uit plezier of uit antipathie jegens overheidspersoneel, maar omdat hij overtuigd is van de economische schade die een grote overheid aanricht.

“De overheid is voor mij immoreel omdat ze afneemt van mensen die moeite doen, die werken, die sparen, die ondernemen, zonder dat dat eigenlijk gelegitimeerd is om dat dan te herverdelen volgens hoe de overheid dat wilt in de naam van gelijkheid.“

Deze uitspraak prikkelt. Pushback is onvermijdelijk: is de overheid, gekozen door het volk, niet inherent gelegitimeerd? Vande Reyde blijft bij zijn stelling, maar nuanceert. Hij verwijst naar Isaiah Berlin's essay “Two Concepts of Liberty“: positieve vrijheid (de vrijheid om te doen wat je wilt) versus negatieve vrijheid (de afwezigheid van beperkende machtsstructuren). “Wij hebben een grote mate van positieve vrijheid, maar het is de negatieve vrijheid die wordt aangetast door overheidscontrole.“

Het Zwijgakkoord: "Krankzinnig" ▶ 11:22

De frustratie over het functioneren van het Vlaams Parlement krijgt concreet vorm wanneer Vande Reyde het beruchte “Zwijgakkoord“ ter sprake brengt. Dit getekende document tussen meerderheidspartijen verbiedt individuele parlementsleden om initiatieven te nemen zonder toestemming van de andere partners.

“Het Zwijgakkoord is krankzinnig, een getekend document waarbij meerderheidspartijen afspreken dat individuele parlementsleden niks mogen doen zonder toestemming van de andere partners.“

Hij illustreert dit met een persoonlijke anekdote: een resolutie over mensen met een beperking kreeg aanvankelijk steun van CD&V en N-VA parlementsleden, maar werd uiteindelijk tegengehouden door het CD&V-kabinet. “Dat is krankzinnig dat zo'n Zwijgakkoord bestaat,“ aldus Vande Reyde, die hoopt dat Vooruit nu ook moeite krijgt met dit democratische deficit.

"Het Vlaams parlement: de gemeenteraad van Vlaanderen" ▶ 6:42

De kritiek op de Vlaamse politieke cultuur gaat verder dan procedurele frustraties. Vande Reyde schetst een somber beeld van de debatcultuur.

“Het Vlaams parlement staat bekend als een beetje de gemeenteraad van Vlaanderen, een beetje saai, bureaucratisch, en dat is ook wel de praktijk.“

Vergeleken met de Kamer, waar nog echte grote debatten plaatsvinden en soms zelfs wisselmeerderheden ontstaan, ziet hij het Vlaams Parlement als voorspelbaar en gecontroleerd. Te veel parlementsleden lezen volgens hem gewoon een briefje voor: “Dan denk ik: je zit in het parlement, niet in het vijfde leerjaar.“

“Als we nu zouden zeggen van 'we willen dat die kabinetten afgeschaft worden, wij willen dat al die departementen onder ons komen', dan is dat gewoon zo. Dan gaat niemand klagen.“

Van Cook-apps tot hamstercoaches: de absurditeit van overheidsuitgaven ▶ 31:10

Wanneer het gesprek naar concrete voorbeelden van overheidsexcessen gaat, toont Vande Reyde zich in zijn element. Hij somt een reeks bizarre uitgaven op die zijn wereldbeeld illustreren.

“We hebben een Cook-app van de Vlaamse overheid, 2 miljoen euro voor kookrecepten. Totaal idioot dat een overheid daar zich mee moet bezighouden.“

Maar de Cook-app is slechts het begin. Er was ook de hamstercoach, een project voor vijftig hamsters dat veel geld heeft gekost. “Ze zijn trouwens allemaal gestorven,“ voegt hij droogjes toe. Of het culinaire centrum dat Antwerpen aan het bouwen is. “Het is echt crazy wat ze allemaal doen.“

Deze voorbeelden gebruikt Vande Reyde bewust om de publieke opinie te beïnvloeden en zijn punt te maken over kerntaken. De Cook-app werd uiteindelijk afgeschaft: “Dus ik heb gewonnen.“

Wallonië is failliet ▶ 40:52

Het gesprek neemt een urgentere wending wanneer de economische realiteit van België aan bod komt. Vande Reyde spreekt over een “Point of No Return“ dat dichterbij is dan veel mensen beseffen.

“Wallonië is failliet. Als Wallonië een land was dat niet in het Belgisch systeem zat, zou niemand nog leningen geven. Dat is gewoon failliet.“

Ook Brussel komt er niet goed vanaf. De activiteitsgraad onder nieuwkomers in Brussel is volgens hem dramatisch laag: 27 procent. “Minder dan de helft werkt, dat is toch crazy.“ Hij vermoedt dat het Belgische systeem, waarin transferten van Vlaanderen deze realiteit maskeren, uitstel geeft maar geen afstel betekent.

De vergelijking met Argentinië ligt voor de hand. President Milei wordt in westerse media als gek afgeschilderd, maar Vande Reyde ziet het anders: “Die heeft gedaan wat hij beloofd heeft: de harde keuzes maken, agentschappen afschaffen, 30.000 ambtenaren op straat zetten. Op een jaar tijd heeft hij ervoor gezorgd dat ze terug economisch groeien.“

1,2 miljoen mensen door de overheid gefinancierd ▶ 43:57

De cijfers die Vande Reyde opsomt zijn indrukwekkend: 1,2 miljoen mensen worden in zekere mate door de overheid gefinancierd, hetzij als ambtenaar, hetzij via subsidies. In een land met 55 procent overheidsbeslag is er volgens hem geen sprake van neoliberalisme.

“We leven in een land met een overheidsbeslag van 55 procent, en dan denken sommigen dat we in een neoliberaal land wonen. Dat is gewoon niet waar.“

Het probleem met kerntaken is dat iedereen er een ruime interpretatie aan geeft. Zelfs de Cook-app werd door sommige parlementsleden verdedigd als preventie en gezond leven. Voor Vande Reyde zijn kerntaken veel beperkter: veiligheid, justitie, onderwijs en gezondheidszorg, maar dan niet op de huidige manier georganiseerd.

Vakbonden en werkgeversorganisaties: twee kanten van dezelfde medaille ▶ 48:23

Interessant is Vande Reydes genuanceerde kijk op maatschappelijke organisaties. Hij erkent het legitieme ontstaan van vakbonden als spontane samenwerkingsverbanden tussen arbeiders, maar heeft kritiek op hun evolutie tot machtsstructuren.

“Vakbonden hebben zich de uitbetaling van werkloosheidsuitkeringen toegeëigend. Als ze dat niet meer zouden doen, zou niemand nog één euro betalen om lid te zijn.“

Verrassender is zijn gelijke kritiek op werkgeversorganisaties: “Ik heb exact hetzelfde probleem met werkgeversorganisaties als met vakbonden, die zijn ook een machtsstructuur geworden die weinig te maken heeft met hun oorspronkelijke doel.“

“We zijn per ongeluk terug in de verzuiling. Vroeger was die duidelijker, nu is de verzuiling live and kicking maar op de achtergrond.“

"Investeren in mensen": het magische woord ▶ 59:58

Een van Vande Reydes grootste ergernissen is het misbruik van het woord “investeren“ in het politieke discours. Elke uitgave wordt tegenwoordig een investering genoemd, vooral “investeren in mensen.“

“We zeggen altijd 'investeren in mensen', maar dat zijn inderdaad geen investeringen. Je kunt alles legitimeren met dat woord.“

Een echte investering, zoals een brug bouwen, kost geld maar levert daarna rendement op. “Investeren in mensen“ daarentegen wordt vaak gebruikt voor recurrente uitgaven zonder meetbare return. Het irriteert hem dat tegenstanders van bepaalde uitgaven worden weggezet als onmenselijk: “Wat een onmens ben jij nu om hier tegen te zijn?“

Zijn alternatief is persoonsvolgende financiering: het geld rechtstreeks aan mensen geven in plaats van aan instellingen. Voor onderwijs bijvoorbeeld: “Je geeft een rugzakje, een budget aan mensen en die mogen daarmee doen wat ze willen.“

"Ik vind niet dat het de taak is van de overheid om mensen gelukkig te maken" ▶ 1:01:01

Wanneer het gesprek naar welzijn en geluk gaat, toont Vande Reyde zich op zijn meest filosofisch. De overheid, zegt hij, moet niet proberen mensen gelukkig te maken.

“Ik vind niet dat het de taak is van de overheid om mensen gelukkig te maken. Ik weet niet eens of onze soort gemaakt is om gelukkig te zijn.“

Hij verwijst naar de geluksdriehoek van het Instituut voor Gezond Leven, dezelfde organisatie die de Cook-app ontwikkelde. Ook hier ziet hij symptoombestrijding in plaats van oorzaakanalyse. Zijn theorie: “Ik denk dat we mensen asociaal hebben gemaakt door zo zwaar te belasten waardoor je het gevoel hebt: ik geef al zoveel af, los het nu maar op, het interesseert mij niet meer.“

Kan Open VLD overleven? ▶ 1:08:30

Tegen het einde van het gesprek wordt de vraag gesteld die boven alles hangt: kan Open VLD overleven? Vande Reyde is er duidelijk over:

“We kunnen niet overleven zoals we nu bezig zijn. We komen van 23 procent, zijn gedaald naar 14, zitten nu op 8 procent. Onze ondergrens is nul.“

Het probleem is het ontbreken van een duidelijk DNA. Mensen zien politieke partijen zoals basketbalteams: ze kennen misschien niet alle spelers, maar ze weten wel waar de ploeg voor staat. “Als wij geen duidelijke richting kiezen, kunnen wij geen DNA uitstralen. Dan gaan wij gewoon verdwijnen.“

“Als we verder doen zoals vandaag nog altijd is dan gaan wij gewoon verdwijnen, misschien een beetje als een bruistablet.“

Voor Vande Reyde zou de partij economisch duidelijk rechts van N-VA moeten positioneren, ideologisch progressief blijven en ook op de identitaire as een eigen stempel drukken. Maar het gebrek aan interne consensus verhindert dit. “Waarom zeggen we nu gewoon niet dat de lijn een super slecht geleid staatsbedrijf is en dat wij eigenlijk vinden dat je gewoon andere mensen moet toelaten om met een bus te rijden?“

Excessieve winsten: een les in economie ▶ 1:12:15

In de slotfase verdedigt Vande Reyde nog een controversiële stelling: excessieve winsten zijn eigenlijk goed. Tijdens Corona wilde de overheid bedrijven die mondmaskers maakten tegenhouden omdat ze te veel verdienden.

“Laat mensen miljoenen verdienen of miljarden, fine. Want als je die mensen niet zou hebben dan heb je ook geen vooruitgang, geen welvaart, geen nieuwe jobs.“

Excessieve winsten bij schaarste zorgen ervoor dat kapitaal naar die sector vloeit, wat uiteindelijk het aanbod doet toenemen en de prijzen doet dalen. Door in te grijpen verhindert de overheid juist dat mechanisme en houdt ze de schaarste in stand.

---

Na drie uur praten in De Melkerij blijft de indruk hangen van een politicus die zijn ideologische kompas niet kwijt is geraakt in het pragmatische spel van de dagelijkse politiek. Maurits Vande Reyde mag dan zetelen in wat hij zelf “de gemeenteraad van Vlaanderen“ noemt, zijn boodschap is helder: minder overheid betekent meer welvaart, meer vrijheid en uiteindelijk een sterkere samenleving.

Of die boodschap voldoende mensen zal overtuigen om Open VLD van de ondergang te redden, is een andere vraag. Maar in een tijd waarin veel politici hun standpunten aanpassen aan de laatste peiling, is er iets verfrissends aan iemand die consequent vasthoudt aan zijn overtuigingen, ook al zijn die soms ongemakkelijk. In de woorden van Discours: dialoog vereist moed, en die moed toont Vande Reyde zeker, zelfs als het betekent dat hij soms eenzaam staat in zijn anarcho-liberale hoek van het Vlaams Parlement.