De vrouw die honderd jaar boekenwinkel sexier moet maken

Van een ontvangst aan de toog van De Melkerij in Brasschaat is deze keer geen sprake. De aflevering werd opgenomen voor de zomer van 2024, in de periode dat Discours Met De Boys nog rond de tafel zat met een gesuikerd chingetje voor de gast. Veerle De Witte zet de toon zelf. “We hebben vandaag een ouder maar dat komt omdat we onze eigen whisky niet schenken,“ lacht ze, terwijl het glas met whisky en honing voor haar gezet wordt. Vier maanden eerder, op 1 februari 2024, schoof zij voor het eerst aan bij Standaard Boekhandel als nieuwe CEO. Drie dagen daarvoor stond ze al in de winkel in Leuven. “Ik wilde Het Leven Zoals Het Is in de winkel meemaken.“

Haar profiel valt buiten het cliché van een boekenmens. Geen filosofiestudent met inktvlekken op de duim, geen oude rot uit de uitgeefwereld. Wel een retailveteraan die bij Dreamland speelgoed verkocht en in het Midden-Oosten managementervaring opdeed. Eerste vrouwelijke CEO in de meer dan honderdjarige geschiedenis van het huis, al peinst ze er niet over om dat als verkoopargument te gebruiken. “Ik hoop altijd dat we de beste persoon op de beste plaats zetten en welk geslacht dat heeft, dat doet er niet zo toe.“

In de aflevering wordt zij twee uur lang getest op cijfers, leescultuur, btw, AI-voiceovers en de saai-of-niet-saai-vraag van Karel Goris. Wat volgt is een rondleiding door een sector die op het eerste zicht traag, op het tweede zicht verrassend dynamisch beweegt.

Hoe groot Standaard Boekhandel echt is, in cijfers ▶ 1:00

Start bij de orde van grootte. De Witte schetst meteen het volledige plaatje. De groep bestaat uit twee namen, Standaard Boekhandel in Vlaanderen en Brussel, en Club in Brussel en Wallonië. Samen meer dan honderd jaar oud, samen marktleider, samen goed voor 180 winkels.

“Volledig groep is vorig jaar 241 miljoen omzet. Dat is veel zelfs.“

Het cijfer verrast de hosts. Robi Struyf merkt op dat sommige Vlaamse mediagroepen met meer naamsbekendheid lager scoren in zuivere omzet. Karel Goris voegt eraan toe dat dit ook iets zegt over wat er in dit land effectief gelezen wordt. De Witte beaamt het. “Het goede voordeel is natuurlijk dat dat betekent dat daar veel gelezen wordt nog.“ 46 procent van de Vlaamse boekenmarkt loopt via Standaard Boekhandel, een aandeel waar online concurrenten als Bol.com niet bij in de buurt komen.

Wat Covid heeft gedaan met jongeren en boeken ▶ 4:00

Het eerste cliché dat sneuvelt is het cliché dat jongeren niet meer lezen. De Witte vertelt hoe ze de week ervoor in Portugal op een Bookseller Summit zat, een geheim conclaaf van Europese boekretailers, en hoe overal dezelfde tendens viel op te merken.

“Door covid is er eigenlijk veel meer aandacht terug naar fysieke boeken gegaan. Je ziet dat jongere mensen echt graag terug beginnen te lezen.“

Het probleem voor de Vlaamse uitgeefwereld zit in het volgende detail.

“Het grootste deel daarvan is in het Engels. Die jongeren grijpen eigenlijk bijna spontaan naar Engelse boeken.“

Karel Goris bekent meteen schuld. Hij leest zelf Nederlandstalige boeken in hun Engelse vertaling. “Ik ben zelfs zo schandalig denk ik dat ik een paar Nederlandstalige boeken in het Engels heb gekocht.“ Voor De Witte is dat geen anekdote maar een marktrealiteit. Het categorie young adult, dat de afgelopen jaren meeste groei toont, is sterk anglofoon. Voor de retailer een opportuniteit (langere longtail, meer internationale titels via vaste distributeurs), voor de Vlaamse auteurs en uitgeverijen een waarschuwingssignaal dat lang niet iedereen ernstig neemt.

De boekenlijst die scholen eindelijk durven los te laten ▶ 7:45

Als moeder van drie kinderen ziet De Witte de leescultuur ook van de andere kant. Ze tikt aan iets wat in het onderwijsdebat te weinig aandacht krijgt: dat veel scholen hun beruchte boekenlijst eindelijk in de kast hebben gezet.

“Steeds meer scholen werken niet meer met die lijst waarvan je je afvraagt wanneer is de laatste keer nagekeken geweest. Maar die zeggen: kies een boek uit dat gepast is voor uw leeftijd, en kom dan met dat boek naar uw leraar.“

Het effect, zegt zij, is dubbel. Kinderen lezen sneller iets wat hen interesseert, en hoe verder ze zelf op zoek gaan, hoe meer ze geleidelijk ook moeilijkere klassiekers durven oppakken. “Je gaat nooit beginnen bij de oude klassiekers.“ Tom Sanders, de tweede host, bevestigt dat een hybride aanpak waarbij eigen keuze en verplichte titels naast elkaar staan, het beste van beide werelden geeft. Belangrijker nog: lezen wordt zo geen sociale bestraffing meer.

De longtail die Bol.com niet kan matchen ▶ 10:00

Veel mensen weten niet dat je via een lokale Standaard Boekhandel zo goed als elk boek ter wereld kunt bestellen. De Witte hamert er expliciet op.

“Bij Standaard Boekhandel kun je elk boek bestellen. Wij hebben connecties met internationale distributeurs. En dus ook in de winkel, niet alleen online. Je hebt een longtail ook in de winkel.“

Karel Goris had het zelf nooit zo bekeken. Voor hem was de keten lange tijd synoniem met een vlotte schoolgaande catalogus, niet met een netwerk dat een nichetitel uit Portugal binnen enkele dagen op de toonbank legt. De CEO weet dat dit one-liner niet vanzelf opnieuw landt bij elke generatie. Mond-tot-mondreclame en kennis bij de winkelmedewerker doen daar het zware werk.

Waarom Standaard Boekhandel zwaar inzet op fysieke winkels ▶ 13:30

De Witte verkoopt boeken, maar wat ze eigenlijk verdedigt is een retailfilosofie. Online groeit, online is gemakkelijk, en toch zet zij heel bewust in op stenen winkels.

“Wij investeren echt in de kwaliteit van onze mensen. We hebben enorm goede verkopers in de winkel zitten die ook advies kunnen geven. Dat persoonlijk advies, dat is iets wat online niet kan.“

De econometrie achter die keuze is glashard. Een online verkoop is dunner aan marge, een offline verkoop dikker. De Witte legt uit hoe Standaard Boekhandel sterk hamert op klik-en-collect, waarbij een klant online bestelt maar zijn pakje afhaalt in de winkel. “Onze online winkel is één winkel van de 180. Dat is onze 181e bij wijze van spreken.“ In dat kanaal liggen niet alleen de hogere marges, daar wordt ook nog een tweede aankoop gedaan: een wenskaart, een tijdschrift, een impulsboek. De fysieke winkel als verlengde van het algoritme.

"Doe maar aan de doorstep": het arrogante segment dat we allemaal vormen ▶ 17:20

Een pittig moment in het gesprek volgt wanneer De Witte vertelt dat Standaard Boekhandel een marktstudie heeft besteld om uit te zoeken of klanten echt nog die levering volgende dag verwachten, of dat een trager kanaal mits korting voor velen oké zou zijn.

“Als maatschappij hebben we onszelf wel enorm veel druk opgelegd door het feit dat we al die pakjes per se zo snel mogelijk willen. Maar is het duurzaam? Heel die dingen met PostNL, dat zijn geen aangename verhalen om te horen, en als consument hebben we daar ook een stuk verantwoordelijkheid in.“

Karel Goris bekent dat hij nog vrolijk in het arrogante segment zit. “Doe maar aan de doorstep.“ Tom Sanders heeft het iets nuchterder bekeken: drie tot vijf werkdagen vindt hij geen probleem. Het illustreert mooi waar het Vlaamse retailpubliek zit. De ene helft eist morgen of niets, de andere helft loopt twee straten verder en is allang blij dat de winkel open is.

De rebranding waar 40 jaar logo niet voor niets stond ▶ 43:33

Nu de gast eenmaal vier maanden CEO is, kan de eerste grote stempel niet meer ontkend worden: het ronkende rebranding-feest, op LinkedIn al wijd verspreid, dat de week voor de opname werd gevierd.

“De rebranding is wel een belangrijke om eigenlijk ons terug te profileren als meer sexy, wat jonger, wat dynamischer.“

Het vorige logo had veertig jaar onveranderd standgehouden. De uil bleef, maar de ogen werden scherper en de kleuren frisser. Het oude oranje en bruin deed De Witte teveel denken aan de eetkamer van haar ouders. “Mijn ouders hadden zo van die leren oranje stoelen aan tafel staan. Dat is echt nog wat 60-70's.“

“De ogen van de uil zijn herkenbaar als merk. Tom, de geestelijke vader van het logo, wist ook dat hij die ogen moest behouden.“

De eerste flagship store in het nieuwe ontwerp, vlak voor de opname feestelijk geopend, kreeg een aparte young adult-zone. In Leuven krijgt die zone een Underground-verdieping waar tieners boeken kopen, lezen, of gewoon hun huiswerk maken aan een grote tafel. Dat is de nieuwe boekenwinkel: een plek waar je niet alleen iets uit een rek haalt, maar ook gewoon mag blijven hangen.

De Krook in Gent en het Young Adult-event van 1.200 fans ▶ 22:06

Karel Goris klaagt halfweg het gesprek dat boeken in Vlaanderen te weinig sexy worden gemaakt. Te weinig hype, te weinig events, te weinig auteurs op een sociale agenda. De Witte countert met een concreet voorbeeld dat hij blijkbaar gemist had.

“In maart organiseerden we Young Adult Days in De Krook in Gent. Daar zijn 1.200 mensen op afgekomen. Dat was gigantisch.“

Geen klassieke signeersessie, wel workshops, paneldiscussies, debatsessies, een fotobooth, en boeken te koop. Wat een literatuurfestival had moeten heten kreeg eindelijk een format dat een jonge generatie aansprak. “Het is een tof event.“ Daarnaast wijst zij op de internationale dag van het boek op 23 april en de dag van de Vlaamse boekhandel op 29 juni met Tom Lanoye. “Ik vermoed dat je je ogen nog niet breed genoeg ervoor open zet.“

Boekentopia in Kortrijk: waarom een boekenbeurs financieel klappen krijgt ▶ 23:00

De oude Antwerpse Boekenbeurs ging enkele jaren geleden financieel kopje onder. Boekentopia in Kortrijk werd het opvolgersmodel, maar trok minder bezoekers, ook omwille van de verschoven locatie. Geografie speelt mee in een land waar mensen voor één avondje uit niet altijd diagonaal door Vlaanderen rijden. Standaard Boekhandel is via de vereniging Boek.be wel actief betrokken, maar trekt geen eigen Beurs op.

“De boekenbeurs is overkop gegaan, en je voelt dat geografische speelt ook wel mee. Boekbal was altijd in Antwerpen.“

Voor De Witte is de ware uitdaging niet de vraag of er een mega-evenement bestaat, maar of de hype rond een individueel boek georganiseerd raakt. Daarover later meer.

Wat is sexy aan een boek? Karel mag uitleggen ▶ 25:25

Wanneer Karel Goris vasthoudt aan zijn bewering dat boeken te weinig sexy zijn, draait De Witte de vraag terug naar hem.

“Ik ga u eens een vraag stellen. Wat is uw definitie van sexy?“

Karel haalt een gemiddelde aan: één boek per twee maanden voor de gemiddelde Belg. Hij leest zelf één à twee boeken per maand, vooral non-fictie, en valt eigenlijk gewoon in de categorie geïnteresseerde lezer die af en toe zoekt naar een sociaal voorwendsel om bezig te zijn met boeken. “De gemiddelde sociale avond, daar word je niet per se slimmer van. En dat zou een boekenavond wel kunnen zijn.“ De Witte herkent het probleem maar reframet het. Het gaat niet om sexyness, het gaat om volume.

“Wanneer een nieuw Harry Potter-boek uitkomt, dan maak je daar een hele tovenaar van. Dat is niet de definitie van sexy, dat is gewoon zorgen dat de mensen weten dat er een nieuw boek is.“

Met andere woorden: hype is geen schaamte, hype is marketing.

De eerste vrouwelijke CEO en waarom dat haar niet interesseert ▶ 28:20

De trajectvraag wordt onvermijdelijk gevolgd door de gendervraag. Robi haalt erbij dat zij de eerste vrouwelijke CEO van het bedrijf is, een feit dat in 2024 nog altijd opvalt. De Witte geeft een antwoord dat de hele quotadiscussie in twee zinnen platlegt.

“Ik vind quota's iets dat ik absoluut zou willen vermijden. Ik zou het graag voor mijn intellect en mijn ervaring krijgen.“

Zij vertelt over een societygesprek waar zij ooit aan een gastheer durfde vragen of zij daar op haar achtergrond zat of louter omdat ze vrouw was. “Dat is positieve discriminatie. En je wilt niet die job krijgen puur omwille van het feit dat je vrouw bent.“ Voor de host duidelijk een beladen onderwerp, voor de CEO een afgehandeld debat.

De Nederlandse btw-petitie die ook België in de mist kan laten verdwijnen ▶ 33:05

De meest geladen passage van het gesprek gaat niet over rebranding of jongerencultuur, maar over fiscaliteit. Op het moment van de opname loopt in Nederland een petitie tegen de aangekondigde btw-verhoging op boeken: van 9 procent naar het standaardtarief van 21. Aangezien Vlaanderen en Nederland één boekenmarkt vormen, kan een Haagse beslissing een Vlaamse leescrisis worden.

“In Nederland willen ze de btw op boeken verhogen tot 21 procent. Een sector kan niet zomaar die 12 procent inslikken. Ja, boeken gaan 10 procent duurder worden, jullie marge gaat 10 procent slinken, en de schrijver verdient nu al niks.“

In België bedraagt de btw op boeken 6 procent. Een nieuwe regering zou ook hier de schroef kunnen aandraaien. De Witte laat verstaan dat Standaard Boekhandel het dossier op de voet volgt.

“Stel dat de btw met 12 procent omhoog gaat. De vraag is wat dat met de leescultuur gaat doen. Als je dan binnen vijf jaar tot conclusie komt dat het algemeen niveau Nederlands gedaald is en dat het daaraan ligt, dan is het te laat.“

Dat is geen retoriek voor een persbericht, dat is de bedrijfsanalyse van iemand die elke dag de inkomstenstroom op haar schouders draagt. Een prijsverhoging op een cultureel product met een fragiele lezerssegment betekent een sluipende daling van de geletterdheid van een hele generatie. Ja, dat klinkt als een sectorbelang. Maar het is ook gewoon waar.

De stille revolutie van AI-voiceovers in audioboekenland ▶ 36:40

E-books bleken nooit de revolutie waarvoor ze veertig jaar geleden werden uitgeroepen. In België blijft hun marktaandeel onder de 5 procent. Audioboeken zijn een ander verhaal, vooral in Scandinavië. De Witte ziet hoe een nieuwe technologische factor het globale spel verandert.

“In Scandinavië zie je dat audioboeken wel opkomen. Maar daar is ook weer de vraag of dat een tijdelijke boost is. Het zal een extra heropleving krijgen door de AI-voiceovers, want het wordt heel gemakkelijk om dat te maken.“

Met andere woorden: tot voor kort kostte een audioboek productieuren, een acteur en een opnamestudio. Met AI-voiceovers wordt elk back-catalog-titel gemakkelijk om te zetten naar een luisterversie. Het aanbod gaat exploderen. De vraag is of de luisteraars meegroeien. “Het zal een test case zijn.“ Persoonlijk luistert De Witte zelf graag naar audioboeken, en geeft eerlijk toe dat ze ook bij de concurrentie luistert. “Onderzoek, laten we dat zo noemen.“

De vaste boekenprijs van 2017 die uitgevers en auteurs overeind houdt ▶ 51:50

Weinig consumenten weten dat boeken in België sinds 2017 onder een vaste boekenprijs vallen. Dat betekent dat een uitgever de eindprijs vastlegt en dat een retailer daar in het eerste jaar geen kortingen onder mag duiken.

“Sinds 2017 is er in België bepaald dat er een vaste boekenprijs is. Dat is omdat sommige boeken gewoon onder de kostprijs werden verkocht. Dan doen ze eigenlijk vals in de markt.“

De maatregel beschermt vooral de uitgeefwereld en de auteurs. Wie écht goed verkoopt, mag na een jaar wel kortingen krijgen. De vaste boekenprijs maakt het ook makkelijker voor retailers en uitgevers om verticaal samen te werken zonder dat het een prijsoorlog wordt. “Dat geeft wel wat ruimte.“ In meerdere Europese landen is die verticale integratie tussen retail en uitgeverij volledig doorgetrokken: hetzelfde concern bezit dan zowel de uitgeverij als de winkelketen. Bij Standaard Boekhandel is de eigenaar wel een (kleine) uitgeverij. Strategisch is dat geen prioriteit voor het driejarenplan 2024-2026, maar een opportunistische kans wordt niet uitgesloten.

Het familiebedrijf dat twee wereldoorlogen overleefde ▶ 53:20

Karel Goris geeft een quasi-onschuldige zijspoor: hoe overleeft een boekenwinkel een wereldoorlog? Standaard Boekhandel werd opgericht net na de Eerste Wereldoorlog en doorstond ook de Tweede.

“Dat is super dystopian. Heel die periode en die oorlog duurt jaren, daar wordt toch geen boek verkocht.“

De Witte zit zelf nog geen half jaar op haar stoel en kan op die strategische vraag uiteraard niet uit de losse pols antwoorden. Ze verwijst lachend naar een ontdekking van de week ervoor: in een oude kast werden papieren documenten teruggevonden uit 1927. “Ze lieten mij dat zien. Ja zo, offertes nog. We moeten dat ergens inkaderen en aan de muur hangen.“ Het is in zekere zin een kleine vingerwijzing naar de hosts: een bedrijf dat 100 jaar bestaat en als gewoonte heeft offertes uit 1927 te bewaren, leeft van een ander tempo dan de gemiddelde scale-up.

Hoe de marges van auteurs werken (en waarom je geen Spotify mag verwachten) ▶ 59:37

Karel Goris haalt naar het einde van het gesprek nog een gevoelig dossier aan: dat van de auteursvergoeding. Een schrijver houdt typisch enkele euro's over per verkocht boek. Veel? Weinig? De Witte spaart de boekenwereld niet maar plaatst het wel in perspectief.

“De marges van auteurs zijn klein geld. Onze marges zouden ook beter kunnen.“

Waarom blijven auteurs dan bij een uitgever? Omdat het marketing-, distributie- en credibiliteits-pakket dat een uitgever biedt gewoonweg niet zelf gerepliceerd kan worden.

“De meeste auteurs hebben 0,0 kennis, 0,0 credibiliteit, en daarmee koop je in in het systeem. Dat heeft een prijs.“

Haar vergelijking met de muziekindustrie is haarscherp. “Word er uitgemolken, en als je goed bent krijg je overhand.“ Een topartiest mag voor de derde plaat heronderhandelen. Een debutant heeft die positie niet. De Witte laat ook even de eigen koers zien: Standaard Boekhandel zelf streeft naar een EBIT van 6 à 7 procent, een nonfood-retailpercentage. “Vandaag zitten we veel slechter. Maar er is veel ruimte.“ Personeel betalen, winkels onderhouden: ook voor de marktleider is die marge geen vanzelfsprekendheid.

De volgende JK Rowling die wij wel of niet missen ▶ 1:03:00

Wat als de volgende JK Rowling op de toonbank ligt en niemand van het inkoopteam ziet het? Karel speelt de provocateur.

“Als iemand perfect hypes kan inschatten, dan zou het leven zoveel gemakkelijker zijn.“

De Witte erkent dat de winkelketen lokaal kan testen. Een Leuvense schrijver kan geprobeerd worden in alleen de Leuvense filialen. Werkt het, dan rolt het uit. Werkt het niet, dan beperkt het verlies zich. Het hint naar een onderschat aspect van een grote keten: zij vormt geografische experimenteer-clusters die een uitgever zelden kan opzetten.

Rob van Essen, een tijdmachine en een audioboek voor kenners ▶ 1:04:15

De traditionele afsluiter blijft niet uit. Welk boek raadt onze gast aan? De Witte schuift De Goede Zoon van Rob van Essen naar voren, winnaar van de Libris Literatuur Prijs 2019, in het gesprek per ongeluk omgedoopt tot “Libre expres“.

“Het is een boek dat je je moet concentreren omdat je wordt meegezogen in een verhaal dat achteraf eigenlijk een heel ander verhaal blijkt te zijn.“

Karel valt onmiddellijk over een detail: De Witte heeft het boek beluisterd, niet gelezen. Voor haar maakt dat geen verschil. Voor hem wel.

“Voor mij is dat een andere concentratie. Ik zou nooit een boek beluisteren. Ik heb dat fysiek nodig.“

Een klein anekdotisch debat dat de hele aflevering in zich draagt: de evolutie van het boek loopt niet langs één rails. De ene leest, de ander luistert, de derde scrollt. Wat telt is dat het verhaal hoe dan ook landt.

Waarom de smartphone-detox de boekenmarkt redt ▶ 1:06:55

De Witte sluit het gesprek af met een opmerkelijk optimisme. Ze ziet de digitale verzadiging onder klanten niet als een bedreiging, maar als een opportuniteit voor papier.

“Ik zit al zoveel op mijn smartphone. Mensen krijgen die statistieken dagelijks. Er is een trend om meer op papier te lezen. Voor de komende jaren moet je geen schrik hebben.“

Maar één punt blijft haar dwarszitten: het audioboek-segment groeit niet zoals het zou kunnen, omdat een audioboek nog te vaak een monoloog is. Daar plakt zij in twee zinnen een bredere mediakritiek op.

“De mens houdt van dialogen. De best beluisterde podcasts in Vlaanderen zijn allemaal fictie, dat zijn die True Crime stories.“

Waar het audioboek dus moet bewegen, is naar het format dat al elders werkt: dialogische storytelling. Recent verscheen er volgens haar al een dialoogboek tussen twee politici dat als podcast werd uitgebracht. Een hint naar wat Standaard Boekhandel zelf zou kunnen ontwikkelen, eventueel in een partnership met, jawel, Discours Met De Boys. “Komt in orde,“ lacht ze. De hosts grijnzen even mee.

---

De rebranding hangt aan de muur, het driejarenplan 2024-2026 staat in een Excel, en in een hoek van het hoofdkwartier ligt een offerte uit 1927 te wachten op een lijstje. Tussen die twee polen probeert Veerle De Witte een 100-jarige sector op te tillen. Niet door de uil te schieten, wel door zijn ogen wakkerder te kleuren. Niet door minder te lezen, wel door langer te luisteren. Niet door de saaie maag van het boekenwurmcliché te ontkennen, wel door een Young Adult-festival te bouwen waar 1.200 jongeren zich op hun plek voelen.

De Discours-missie, degelijkheid en dialoog terugbrengen, vindt in dit gesprek een opvallend pragmatische gast. Geen ideoloog, geen redder van de cultuur, wel een retailmanager die elke morgen 180 winkels op de been houdt en die toch volhoudt dat het boek gewoon nog niet aan zijn laatste hoofdstuk toe is. Misschien is dat, in een tijd waarin elk medium zich uitroept tot het einde van het vorige, het verfrissendste antwoord op de vraag waar de leescultuur naartoe gaat.