"Het systeem werkt niet, deugt niet, is niet betrouwbaar"

In de serene setting van de Melkerij te Brasschaat schenkt Fouad Gandoul zich een glas rode wijn in. De politicoloog, rechter in sociale zaken, columnist en vakbondsexpert heeft heel wat op zijn bord, letterlijk en figuurlijk. Als zijn kinderen gevraagd worden wat papa doet, houden ze het simpel: “Die werkt voor de vakbond.“ De rest van zijn veelkoppige carrière blijft voor hen abstract. Maar vandaag, met het glas in de hand en de microfoon aan, gaat Gandoul diep in op wat hem bezighoudt: een democratie onder druk, een middenveld dat zijn grip verliest, en een samenleving die uit elkaar valt in individuen zonder gemeenschapsgevoel.

De vakbonden die hun ideologische ziel verkochten ▶ 1:33

“Er is wel een fundamenteel groot verschil tussen de filosofie in de aanpak van de drie vakbonden,“ begint Gandoul zijn analyse. “De christelijke vakbond opteert eerst voor onderhandelen en pas daarna actie voeren, terwijl bij de socialisten is het eerst actie voeren.“

Het ACV telt 1,5 miljoen leden, het ABVV een miljoen, en ACLVB zo'n 500.000. Maar die cijfers verhullen een dieper probleem. De vakbonden zijn verworden van ideologische bakermaten tot pragmatische organisaties.

“30 procent van ACV leden stemt consequent op N-VA. Een grotere discrepantie kunnen u niet bedenken.“

Nog straffer: 20 procent van vakbondsleden stemmen voor Vlaams Belang, een partij die altijd heeft beweerd dat traditionele vakbonden niets deugen. “Hoe kunt je een stemgedrag rijmen voor een partij die zeer antipathisch staat ten opzichte van vakbonden en tegelijk lid zijn van een vakbond?“ vraagt Gandoul zich af.

Die contradictie illustreert de fundamentele transformatie die het middenveld heeft ondergaan. Waar vakbonden vroeger een stem hadden naar hun leden toe van “stem op die of stem niet op die“, is dat tijdperk morsdood en begraven.

"Die traditionele organisaties hebben moeite om zich aan te passen aan de nieuwe tijdsgeest" ▶ 4:39

De verzuiling die België decennialang kenmerkte, is aan het wegdeemsteren. Gandoul herinnert zich nog de tijd dat Yves Leterme effectief ging luisteren naar wat ACW te zeggen had, toen de organisatie referentieaandeelhouder was van Dexia. “Van het moment dat het geld verdampt was, is ook het moreel gezag van de organisatie en de politieke slagkracht mee verdampt.“

“Die traditionele organisaties die de vakbonden zijn hebben toch wel enige moeite om zich aan te passen aan de nieuwe tijdsgeest om even relevant te kunnen blijven.“

Het gevolg is een fundamentele switch: van ideologische organisaties naar praktische dienstverleners. De sociale verkiezingen dit jaar? “We praten er helemaal niet over omdat dat eigenlijk weinig relevant is voor de politiek.“

Werkgevers en werknemers in hetzelfde bootje ▶ 8:47

Gandoul pleit voor een radicale herdenking van het sociaal overleg. “Werkgevers en werknemers zitten eigenlijk in hetzelfde bootje als je komt kijken naar de grote technologische omwenteling die ons staat te wachten. Ze staan altijd wel uiteindelijk tegenover elkaar in plaats van naast elkaar.“

Het probleem is dat sociale concertatie nu beperkt blijft tot bedrijven boven de 50 werknemers. “Vlaanderen is een kmo-land. In kleine bedrijven is de machtsverhouding tussen werknemer en werkgever veel meer uitgesproken, veel acuter, veel straffer. Ik ben de baas en gij zijt mijn werknemer.“

De oplossing? Medezeggenschap uitbreiden naar alle bedrijven, ongeacht de grootte. Maar dat veronderstelt een herdefiniëring van machtsverhoudingen, en vanuit een speltheoretisch perspectief is de status quo natuurlijk het veiligst.

De fiscale hervorming die er nooit kwam ▶ 15:05

“Als je een fiscale hervorming wilt met meer netto loon, dan zou je eigenlijk moeten gaan naar een zeer brede fiscale hervorming,“ stelt Gandoul. Hij schetst een concreet plan: de belastingschijf van 50 procent vanaf 41.000 euro opschuiven naar 60.000 euro, de belastingvrije som verhogen, forfaitaire beroepskosten verdubbelen.

“De belastingschijf van 50 procent vanaf 41.000 euro, dat zou eigenlijk moeten opschuiven naar 60.000.“

Maar om budgettair neutraal te blijven, moet je de belastbare basis verbreden. “Huurinkomsten in België zijn niet belastbaar, die zou je eigenlijk gaan moeten belasten.“ En dan is er nog het kadastraal inkomen, vastgelegd op waarden van 1975.

“Het kadastraal inkomen in België is vastgelegd op 1975. Als gij een huis koopt nu dan wordt die geschat tegen de waarde in 1975. Dat was letterlijk in de brousse, dat was niks, 50 jaar later is dat volledig verstedelijkt.“

Vincent van Peteghem kreeg van Mark De Laene een studie over fiscale hervorming, maar wat gebeurde er mee? “Het enige wat je hebt gedaan is een boek geschreven,“ zegt Gandoul cynisch.

"Vincent van Petegem had geen enkele druk" ▶ 25:23

De frustratie is voelbaar wanneer Gandoul het heeft over de gemiste kansen. “Vincent van Petegem is minister van Financiën, CD&V is volledig overbodig in de regering Vivaldi. Je hebt geen enkele druk, geen enkele druk kon gij zetten op de partners.“

Het probleem? Een politiek systeem dat vastgelopen is in machtsevenwichten en partijpolitieke spelletjes, terwijl werkgevers en werknemersorganisaties wel degelijk eensluidende adviezen leveren aan de overheid.

“Er bestaan heel veel eensluidende adviezen van werkgevers en werknemersorganisaties naar de overheid en de overheid legt die langs zich neer.“

Waarom? “Omdat die adviezen niet verplicht zijn.“ De politiek heeft het primaat, maar gebruikt het niet om echte problemen op te lossen.

"Stefanie Dooze had nul gewicht" ▶ 35:01

De afschaffing van de Senaat wordt voor Gandoul het symbool van de huidige politieke onmacht. “Het was idioot en krankzinnig om te verwachten dat Stefanie Dooze ooit erin zou slagen om de senaat af te schaffen.“

Hij contrasteert dit met vroegere politici zoals Jean-Luc Dehaene. “Dat waren mensen met karakter, met inhoud die wisten waar de klepel ging en die wisten wat de lange termijneffecten waren van hun beslissingen.“

“Nu heb je kleuter politiek, een soort populariteitscontest met gewoon een aantal slogans te roepen en social media hits. Is dat nu de politiek moeten we het daar nu van hebben?“

Het probleem: “De politieke realiteit vandaag is dat je een soort kasten hebt van politici die alleen bezig zijn met hun politiek project op de korte en middellange termijn en die bereid zijn om gewoon gezond verstand aan de kant te stellen.“

"Als je het vonnis niet gelezen hebt, shut the fuck up" ▶ 39:43

Wanneer het gesprek komt op de recente veroordeling en de politieke reacties daarop, wordt Gandoul scherp. Hij ergert zich aan politici die commentaar geven zonder de feiten te kennen.

“Als je het vonnis niet gelezen hebt, shut the fuck up. Wat is het onderscheid tussen u en zatte Jef aan de toog?“

Vooral de reactie van CD&V-voorzitters vindt hij schrijnend, omdat de partij met Koen Geens “één van de meest eminente ministers van Justitie“ in haar rangen heeft. “En Koen Geens moet op tv en zeggen van het was misschien beter dat hem eerst het vonnis had gelezen.“

"23,5 procent van de jongeren stemde voor Vlaams Belang" ▶ 43:52

De statistiek die Gandoul citeert is verontrustend: “23,5 procent van de jongeren in de verkiezing van 2019 heeft voor Vlaams Belang gestemd en een kwart van de jongeren vandaag zeggen wij gaan op Vlaams Belang stemmen.“

Dit past in een internationale trend. “Democratie staat zwaar onder druk bij millennials en generatie Z wereldwijd. De twee zeggen democratie werkt niet voor ons, dat werkt voor de oudere generaties die daar alles hebben uitgetrokken.“

Het fundamentele probleem: “Niemand wordt geboren als democraat. Je wordt dat door de socialisering in de samenleving. Als die samenleving niet meer doortrokken is door de geest van de democratie, dan verdwijnt het draagvlak.“

“Er bestaat nooit zoiets als een vacuüm. Er komt altijd iets voor in de plaats en wat is dat? Altijd iets autoritairs.“

Waarom mensen op Vlaams Belang stemmen ▶ 56:01

Gandoul citeert onderzoek van Christophe Scheuwer dat de motivaties van Vlaams Belang-kiezers blootlegt. Het zijn niet de voor de hand liggende redenen.

“Mensen die zichzelf rechts definiëren en die een heel groot wantrouwen hebben ten opzichte van het systeem stemmen Vlaams belang niet omdat die tegen de allochtonen zijn, maar gewoon het systeem voor hun werkt niet, deugt niet, is niet betrouwbaar.“

Drie criteria domineren: laag opleidingsniveau, zeer hoge ontevredenheid met de democratie, en rechts zelfbeeld. “Het is een proteststem,“ concludeert Gandoul. “Dat is de enige alternatief dat je hebt.“

"Artikel 35 van de Grondwet: je moet die gewoon toepassen" ▶ 49:29

Voor de staatshervorming ziet Gandoul twee mogelijkheden: doorgedreven federalisering of herafederalisering. “Artikel 35 van de Grondwet zegt alle bevoegdheden gaan naar de regio's met uitzondering van die bevoegdheden die exclusief voorbehouden zijn voor het federaal niveau. Je moet die gewoon toepassen.“

Concreet betekent dit: vier autonome gewesten, geen gemeenschappen meer. Professor Stefan Sottiaux heeft in 2019 al een lijst gemaakt van alle bevoegdheden en waar die zich bevinden. “Het enige wat een wetgever moet doen zeggen lijntjes trekken.“

“60 procent van de bevolking van België woont in Vlaanderen, 70 procent van de bbp wordt gecreëerd in Vlaanderen en 83 procent van de export zijn Vlaamse producten. Economisch gaat eender welke deal nooit in ons belang zijn.“

Het alternatief? Herafederalisering, maar dan zonder pariteit en bijzondere meerderheden. “Alle dingens eruit gooien en de bijzondere meerderheden ook eruit gooien. Als je dat doet dan zeg ik onmiddellijk federalisering, geen probleem.“

"Politieke partijen zijn compleet ontworteld" ▶ 1:00:00

Het probleem van de democratische crisis ligt dieper dan institutionele hervormingen, stelt Gandoul. “Politieke partijen zijn compleet ontworteld, die zijn niet meer ingebed in de samenleving.“

Hij illustreert dit met een persoonlijke herinnering: “CD&V in de tijd toen ik van de schoolbanken van de unief banken wegtrok die was heer en meester over Limburg en West-Vlaanderen. Er was geen vereniging in Limburg waar ze of in de raad van bestuur zaten of heel belangrijk goede banden mee hadden met die vereniging.“

“Hun reden van bestaan is niet ik vertegenwoordig een groep van mensen, nee, ik moet zoveel mogelijk mensen zien te overtuigen desnoods met populisme.“

Het gevolg: partijen worden strategisch instrumenten in plaats van ideologische bewegingen. “De traditionele achterban van de socialisten zit nu bij Vlaams Belang. Vooruit is afgestapt van het sociaal economische naar het sociaal culturele. Die arbeiders hadden daar geen enkele boodschap aan.“

"Een democratie is niet een snelle dienst" ▶ 47:27

Wanneer de hosts suggereren dat de democratie ineffectief geworden is, nuanceert Gandoul. “Een democratie is niet een snelle dienst waar je van de ene kant een input doet, op een knopje duwt en aan de andere kant komt het gewenste uitkomst naar buiten. Het is chaotisch, het is weerbarstig, het is mensenwerk per definitie.“

Maar er zijn wel aanpassingen mogelijk om het systeem te verbeteren. Een veel efficiëntere staatsinrichting bijvoorbeeld. “Een burger die niet begrijpt hoe het systeem functioneert heeft geen vertrouwen in dat systeem.“

Het fundamentele probleem blijft: politici die verkozen zijn kunnen domme beslissingen nemen, maar “wij kunnen niemand wegstemmen aan de Franstalige kant, de Franstalige kant kan niemand wegstemmen bij ons.“

"You go out and make me do it" ▶ 1:20:42

De oplossing voor de democratische crisis ligt niet bij de politiek alleen, meent Gandoul. Hij haalt een anekdote aan van Philip Randolph, een Afro-Amerikaanse vakbondsman bij president Roosevelt. “De president zei tegen hem: 'I agree, ik ben eens met alles. Now you go out and make me do it.'“

“Luie burgers zijn eigenlijk de dood van de democratie. We zijn geen actieve burgers, we zijn toeschouwers geworden.“

Het probleem: we hebben het activisme afgeleerd. “Mijn generatie doet dat gewoon niet meer, we hebben dat gewoon afgeleerd. We zijn lui geworden.“ Het gevolg is dat mensen stemmen, dan boe roepen tegen het scherm, en verder passief blijven.

“Democratie is een werkwoord,“ benadrukt Gandoul. “Je moet effectief van onderuit het draagvlak creëren.“

"Wij komen van een tijd waar gemeenschap bestond" ▶ 1:15:48

De diepste oorzaak van de crisis ziet Gandoul in de maatschappelijke evolutie. “Wij komen van een tijd waar gemeenschap bestond en waar we vandaag bestaan uit een geheel van individuen. We hebben elkaar vandaag niet meer nodig.“

Deze individualisering ondermijnt de basis van de democratie. Gandoul citeert Alexis de Tocqueville: “Ik zie in de toekomst een collectiviteit van individuen die alleen bezig zijn met hun eigen vulgair belang.“

“Op het moment dat dat de norm wordt, dan verdwijnt het draagvlak voor democratie.“

Het resultaat is wat Tocqueville “le despotisme doux“ noemde - een zachte vorm van despotisme waarbij mensen alleen nog bestaan voor zichzelf, hun gezin en hun kleine vriendenkring, maar de bredere gemeenschap loslaten.

“Als je dat niet meer hebt dan is democratie dood,“ waarschuwt Gandoul. “Het is nu een afkooksel van de democratie waar dat we in zitten.“

Epiloog: De blinden die in het donker tasten

Aan het einde van het gesprek, met het glas wijn leeg en de avond gevallen over Brasschaat, blijft een fundamentele vraag hangen: kunnen we de democratische crisis nog keren? Gandoul's diagnose is helder maar pessimistisch. De vakbonden die hun ideologische ziel verkochten, politici die kleuter-politiek bedrijven, en burgers die toeschouwers werden in hun eigen democratie.

“Wij zijn allemaal gewoon de blinden die in de donker a tasten zijn, dat is wel heel veel waard wat wij hier hebben.“

Toch blijft er hoop. Als we erkennen dat democratie mensenwerk is - chaotisch, weerbarstig, maar ook veranderbaar - dan kunnen we misschien nog koers corrigeren. Het vereist actieve burgers, politici met ruggengraat, en het herstel van gemeenschapsgevoel. Want zoals Gandoul benadrukt: “Dat is echt wat telt.“

In de geest van Discours blijft de dialoog essentieel. Niet de oppervlakkige sloganisme van sociale media, maar de diepgaande gesprekken die werkelijk inzicht genereren. Want alleen door te blijven praten, analyseren en zoeken naar oplossingen kunnen we voorkomen dat de democratie verdampt in een collectiviteit van egoïstische individuen.