De democratie in de donkere tasten

De chingetje rum staat klaar op tafel in De Melkerij te Brasschaat. Koen Geens, federaal volksvertegenwoordiger voor CD&V en hoogleraar rechten, neemt plaats voor een uitgebreid gesprek over democratische vernieuwing, wetgeving en politieke bescheidenheid. In het schijnsel van de namiddagzon vertelt hij over een politiek landschap dat worstelt met versplintering, wantrouwen en overregulering.

“Wij zijn allemaal gewoon debielen die in de donkere tasten,“ zegt Geens met een glimlach, “maar dat is wel heel veel waard want wat we hier hebben is echt wel wat anders.“

Waarom alle centrumpartijen achteruitgaan ▶ 2:35

De verkiezingen van 2024 werpen hun schaduw vooruit, en Geens maakt zich geen illusies over de uitkomsten. Het politieke centrum staat onder druk, en CD&V is daarop geen uitzondering. “Ik denk dat op dit ogenblik de cijfers die geciteerd worden niet de juiste zijn, maar het zal moeilijk zijn om ze dramatisch te veranderen.“

De oorzaak ligt dieper dan alleen het katholieke verleden van zijn partij. “Wij verschillen niet van de andere centrumpartijen. De VLD en Vooruit hebben de voorbije 20 jaar ook stelselmatige achteruitgang gekend,“ legt Geens uit. Het probleem is structureel: de centrumpartijen slagen er niet meer in zich duidelijk te profileren.

“Al die centrumpartijen, inclusief de NVA, gaan achteruit omdat hun standpunten onvoldoende helder uit de verf komen en de extremen zich veel duidelijker profileren.“

Deze versplintering heeft concrete gevolgen voor de bestuursbaarheid van het land. Met tien partijen in het federaal parlement wordt het quasi onmogelijk om een tweederdemeerderheid te halen voor staatshervormingen. Een democratisch probleem dat dringt naar oplossingen.

"Het Vlaams Belang liep weg met heel de winst" ▶ 6:14

Geens analyseert scherp hoe de verkiezingsdynamiek werkt. In 2014 won de regering-Di Rupo eigenlijk de verkiezingen, maar de NVA slaagde erin de winst van het Vlaams Belang zodanig te benutten dat het leek alsof zij hadden gewonnen. “Dat kwam vanuit een soort antifranstalige voel,“ herinnert Geens zich. “Bart De Wever zei altijd tegen Kris Peeters: wij moeten geen campagne voeren tegen mekaar, wij moeten campagne voeren tegen Elio Di Rupo, terwijl wij in de regering zaten.“

In 2019 draaide het scenario om. De NVA verslikte zich dramatisch in het Marrakech-pact, waarna alle regeringspartijen de verkiezingen verloren. Het resultaat?

“Het Vlaams Belang is van lopen met heel de winst van de verkiezingen, voor een groot stuk dankzij de NVA.“

De les is helder: verkiezingen worden niet gewonnen door wie het beste regeringswerk levert, maar door wie de beste campagne voert en de agenda bepaalt. Een bitter inzicht voor wie gelooft in het belonen van goed bestuur.

Waarom partijgroeperingen altijd mislukken ▶ 9:09

Met tien partijen in het federaal parlement is hergroepering een voor de hand liggende oplossing. Maar Geens waarschuwt voor valse verwachtingen. Hij illustreert dit met het contrast tussen Vlaanderen en Wallonië. “In Franstalig België hebben ze alle communitaire partijen opgeslorpt, maar zijn ze unitaristisch geworden, terwijl ze communitaire partijen hebben opgeslord.“

Het resultaat is paradoxaal: de MR heeft alle rechtse en communitaire partijen geabsorbeerd, maar is uitgerekend unitaristisch geworden. “Meneer Bouchez is vandaag de unitarist van dit land, en dat is een ratarist die vroeger was voor de aanhechting van Wallonië bij Frankrijk.“

“Bij een partijengroepering is 1 + 1 altijd minder gebleken dan twee, en zelfs veel minder dan twee.“

Voor een succesvolle hergroepering moet het kiessysteem worden aangepast. “Men zal op een bepaald moment iets moeten doen. Daarom hebben wij dat Kartel toen gedaan, met overtuiging,“ zegt Geens over de samenwerking met de NVA. Maar zonder structurele hervormingen blijft elke fusie tijdelijk.

Het Duitse model: lokaal stemmen, provinciaal corrigeren ▶ 13:25

Geens pleit voor een fundamentele herziening van het kiessysteem naar Duits model. “In Duitsland stem je twee keer: eerst voor een individuele kandidaat in een kleine kieskring, dan evenredig op provinciaal niveau.“

Het voordeel is duidelijk: lokale verankering gecombineerd met evenredige correctie. “Als je maar één zetel te begeven hebt, dan moet je je lokaal verdedigen tegen je tegenstander, niet op tv-programma's over de hele provincie.“

Dit staat in schril contrast met de huidige situatie, die Geens toeschrijft aan Guy Verhofstadt. “Verhofstadt heeft gezegd dat lokale kiesdistricten te goed waren voor de CD&V, dus we gaan per provincie stemmen om de evenredigheid sterker te pronuncieren.“

Het resultaat is een verzieling van de politiek, waarbij kopstukken belangrijker worden dan lokale verankering. Een ontwikkeling die de kloof tussen burger en politiek alleen maar vergroot.

"Ik panasheer: waarom niet meerdere stemmen?" ▶ 18:18

Nog radicaler is Geens' voorstel voor panasheren tussen partijen. “Ik heb voorgesteld om mensen meerdere stemmen te laten uitbrengen op verschillende partijen, zodat je kunt zeggen: ik panasheer. Ik voel me eigenlijk goed bij de VLD, maar voor mij is de tweede partij die ook in de regering moet CD&V.“

De achterliggende gedachte raakt de kern van het democratische probleem: partijdiscipline doodt ideologische helderheid.

“Politieke partijen maken het nemen van geprononceerde, duidelijke standpunten zeer moeilijk, en dat zorgt voor een onideologisering.“

De paradox is schrijnend: binnen partijen heerst strikte tucht, maar binnen regeringen is er grote anarchie. Ministers spreken publiekelijk hun ongenoegen uit over regeringsbeslissingen, iets wat vroeger ondenkbaar was.

De democratie op zijn limiet ▶ 22:58

Ondanks goede intenties stagneren hervormingen. In de huidige regering was democratische vernieuwing een belangrijk punt van Groen, maar concrete voorstellen blijven uit. “De regering is met die democratische vernieuwing tot op vandaag nergens geraakt,“ stelt Geens vast.

Het probleem zit in de verschillende visies over de taalgrens heen. “De Franstaligen zijn een stuk behoudsgezinder dan wij op dat gebied.“ Maar de tijd dringt, waarschuwt Geens.

“Er is nog stemplicht, maar als er defacto maar 80% van de mensen gaat stemmen, is dat een enorme nederlaag voor de democratie.“

De opkomst zakt van 90% naar 80%, een evolutie die de legitimiteit van het democratische systeem ondermijnt. “Ik vrees dat we naar de limiet gaan van wat ons systeem kan dragen.“

Hoe wetten echt gemaakt worden ▶ 24:03

Als voormalig minister van Justitie spreekt Geens uit ervaring over wetgeving. Het proces kan uitstekend werken, maar alleen onder specifieke voorwaarden. “Kwalitatief duurzame wetgeving maken werkt alleen onder twee voorwaarden: het moet gevoelig liggen of het moet iets zijn waar de bevolking niet wakker van ligt.“

Hij illustreert dit met zijn eigen werk aan het Burgerlijk Wetboek. “We zijn bezig met boek 6 van de 10 boeken. Ik hoop er zeven klaar te hebben tegen het einde van de legislatuur.“ Dit lukt omdat het technische materie betreft waar niemand direct bij betrokken voelt.

“Het Grondwettelijk Hof bestaat maar sinds 1980 en heeft pas sinds 30 jaar volledige toetsingsbevoegdheid. In Nederland hebben ze nog altijd geen grondwettelijk hof.“

Het probleem ontstaat wanneer wetten achteraf door het Grondwettelijk Hof worden getoetst. Geens geeft een pijnlijk voorbeeld: “We hebben de verheerlijking van terrorisme verboden, maar het Grondwettelijk Hof vond dat zo strijdig met de vrijheid van meningsuiting dat die wet vernietigd is.“

Rechters draaien trager dan de samenleving ▶ 31:53

Het Grondwettelijk Hof opereert niet in een vacuüm. “Elke rechter doet aan politiek in de brede zin van het woord,“ legt Geens uit. “Hij voelt wat de waarden en de normen zijn in de samenleving op dat moment en toetst daaraan zijn beslissing af.“

Maar er is een cruciale vertraging.

“Rechters zijn conservatief, daarmee bedoel ik niet dat ze rechts zijn. Ik bedoel dat ze trager draaien dan de rest van de samenleving.“

Dit leidt tot merkwaardige situaties. Een Oostenrijkse vrouw die de profeet Mohammed een pedofiel noemde, werd veroordeeld ter bescherming van de vrijheid van godsdienst. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bevestigde die veroordeling. “Die beslissing zou vandaag, als ge ziet wat er rond seksuele opvoeding gebeurt, ondenkbaar zijn.“

Waarom de avondklok zo pijnlijk was ▶ 35:58

Corona bracht extreme maatregelen met zich mee. De avondklok was bijzonder controversieel, niet alleen om praktische redenen. “Waarom is dat zo pijnlijk? Omdat dat een herinnering oproept aan de oorlog,“ analyseert Geens.

“Een avondklok geeft een heel militaire, totalitaire kleur aan een beslissing, die enorme weerstand oproept bij anti-vaxers en degenen die zeggen dat corona allemaal opgeklopt is.“

De gevoeligheid ligt in de historische context. Belgen associëren avondklokken met Duitse bezetting en onderdrukking. Een rationele maatregel voor volksgezondheid wordt zo een symbool van autoritarisme.

De wet moet leesbaar blijven ▶ 38:59

Het kernprobleem van moderne wetgeving is overregulering. “Wij bemoeien ons met heel veel details in de samenleving, zowel op Europees als op Belgisch als op Vlaams vlak,“ stelt Geens vast.

De oorzaak ligt in het gebrek aan vertrouwen. Vroeger regelde het Burgerlijk Wetboek het hele verkeer met twee artikelen, nog voor er auto's bestonden. “Daar zijn misschien twee à drie miljoen beslissingen op genomen door rechters die geleidelijk gezegd hebben: zo voorzichtig moet een chauffeur zijn.“

“Het basisrecht moet een gemiddeld verstandige mens kunnen kennen. Dat is voor mij de bedoeling van wetgeving.“

Vandaag willen we alles tot in detail vastleggen omdat we rechters niet meer vertrouwen om algemene normen billijk toe te passen. “Wij verdragen niet meer dat iemand een algemene norm uitlegt op een billijke manier. Wij vinden dat dat zo precies mogelijk moet worden gedetailleerd.“

Het vertrouwensprobleem ▶ 48:39

Deze overregulering heeft een dieperliggende oorzaak: het wegvallen van onderling vertrouwen. “Het veronderstelt een hoog vertrouwen in de rechtspleging en een hoog vertrouwen in de beslisser en zijn onomkoopbaarheid, en daar wringt natuurlijk het schoentje.“

Geens ziet dit niet als een politiek falen, maar als een maatschappelijke evolutie. “Het is ook niet zozeer dat de politicus niet goed functioneert - ik denk dat politici gemiddeld genomen veel meer gecontroleerd worden dan 50 jaar geleden - maar het is omdat mensen elkaar minder vertrouwen.“

“We zijn veel meer consumenten geworden dan vroeger. Auto's roesten minder snel en zijn veel betrouwbaarder, maar toch zijn wij ontevreden als er iets niet in orde is.“

De paradox van de vooruitgang: hoe beter alles wordt, hoe meer we klagen over wat niet perfect is. Een attitude die doorwerkt in de politiek en wetgeving.

Het stentsyndroom: waarom vooruitgang ongelukkig maakt ▶ 51:18

Geens is een “vooruitgangsoptimist“ die een opmerkelijke paradox waarneemt. “Ik zou waarschijnlijk 50 jaar geleden niet meer geleefd hebben omdat ik van alles ben tegengekomen dat nu geneest alsof het een griepje is.“

Toch zijn mensen ongelukkiger dan ooit. Hij verklaart dit met het “stentsyndroom“: “Als ik vandaag iets aan mijn hart heb, dan gaan ze via mijn lies met een klein draadje een stent plaatsen. De zondag nadien reed ik gordel.“

“We lossen crisis zo goed en zo snel op dat de mensen onmiddellijk vergeten dat ze er waren. Dat noem ik het stentsyndroom.“

De financiële crisis, corona, energiecrisis - allemaal opgelost veel sneller dan historische precedenten. Maar net omdat oplossingen zo efficiënt zijn, vergeten mensen hoe erg de problemen waren. “Hoe minder reden er is om ontevreden te zijn, hoe meer we ontevreden zijn over datgene wat niet goed is.“

Politieke bescheidenheid als noodzaak ▶ 57:27

De gesprekken tonen een politicus die worstelt met de complexiteit van moderne democratie. Geens pleit niet voor minder democratie, maar voor meer bescheidenheid - zowel bij politici als bij burgers.

“Als je niet ruimtelijk en historisch kunt situeren als mens, dan kun je niet anders dan ongelukkig zijn,“ waarschuwt hij. De oplossing ligt niet in meer regels of meer rechten, maar in het besef dat wat we hebben bijzonder is.

“Je moet aan de mensen uitleggen waarover het gaat. Niet 'dit is voor of tegen de boeren', maar gewoon uitleggen.“

Dat vereist politici die durven uit te leggen in plaats van slogans te roepen, media die complexiteit durven te tonen, en burgers die bereid zijn zich te verdiepen. Een ideaal dat ver af lijkt, maar volgens Geens de enige weg vooruit is.

Terwijl de avond valt over De Melkerij, vat Geens het samen: we zijn debielen die in het donker tasten, maar dat is beter dan de zekerheid van extremisme. Een bescheiden democraat in een tijd die om duidelijkheid schreeuwt, maar misschien is die bescheidenheid precies wat we nodig hebben om onze democratie te redden.