Een burgemeester tussen bakfietsen en breinfonds

In de Melkerij in Brasschaat schenkt Mohamed Ridouani, burgemeester van Leuven, een glas rode wijn in terwijl buiten de eerste herfstwind door de bomen waait. Het is een bescheiden gebaar van een man die een van de meest ambitieuze steden van Europa bestuurt, waar één op de drie inwoners student, onderzoeker of universitair medewerker is. Ridouani, nu al enkele jaren aan het roer van de Brabantse universitetsstad, spreekt met de geduldige precisie van iemand die gewend is complexe materie uit te leggen aan journalisten die denken dat lokale politiek simpel is.

“Als burgemeester ben je ideaal geplaatst tussen de kiezers en de gemeenschap die er is“, zegt hij terwijl hij het glas neerzet. “Je staat heel dichtbij en bent zeer aanspreekbaar. Als je naar de bakker gaat dan kun je niet wegsteken - ze kunnen je werkelijk aanspreken.“ Het is een wereld weg van de nationale politiek, waar partijpolitieke spelletjes volgens hem veel meer de dienst uitmaken dan op lokaal niveau.

"We willen één van de meest groene en zorgzame steden van Europa maken" ▶ 4:11

Leuven heeft grote ambities. Ridouani spreekt over de missie om “één van de meest groene en zorgzame steden van Europa te willen maken“, maar zijn grootste uitdaging ligt elders: de gepolariseerde samenleving tegenhouden.

“Ik vind de samenleving enorm gepolariseerd met weinig ruimte voor nuance, en dat is iets waar we in Leuven van proberen weg te blijven.“

Een paar jaar geleden schreef Ridouani het boek “Verbinden boven verdelen“, waarin hij uitlegt hoe samenwerking meer kan bereiken dan polarisatie. Het is niet alleen theorie - in Leuven wordt het praktijk. De stad richtte een aparte organisatie op waar stad, universiteit, inwoners en verenigingen samenwerken om klimaatneutraal te worden. Tot in de wijken wordt ingezet op buurtwerk, op mensen die bij elkaar brengen wanneer er conflicten ontstaan tussen buren.

Die aanpak werkt. Uit verschillende statistieken blijkt dat Leuven nog altijd een niveau van vertrouwen heeft dat Ridouani “hoopvol stemt“. Maar wat betekent klimaatneutraal concreet?

"We zijn vandaag al fietsstad nummer één in België" ▶ 7:43

Klimaatneutraal worden betekent volgens Ridouani dat “de CO2-uitstoot die wij hier veroorzaken zo snel mogelijk naar nul moet“. Leuven is een van de Europese missiesteden die tegen 2030 super ecologisch moet worden, met steun van Europa. De analyse toont aan: gebouwen moeten beter geïsoleerd worden, minder energie verbruiken, en de energie die ze nog gebruiken moet groen zijn. Daarnaast mobiliteit: meer overstappen op elektrische voertuigen, fiets en openbaar vervoer.

“We zijn vandaag al fietsstad nummer één in België, alleen Gent van het podium gestoten.“

De vooruitgang is merkbaar, al gaat het alleen over directe uitstoot. Indirecte uitstoot - van leveranciers, ingevoerd vlees, vluchten over de stad, snelwegen - valt buiten de bevoegdheid van een burgemeester. Wel werkt Leuven aan ecologische logistiek: bpost gebeurt met elektrische voertuigen of bakfietsen.

Het belangrijkste HIV-medicijn ter wereld komt uit Leuven ▶ 10:25

De economische motor draait al 600 jaar op intellectueel kapitaal. “Wij zijn al 600 jaar een universiteitsstad. Dat was een keuze van onze voorgangsters toen de economie heel zwaar achteruit ging“, legt Ridouani uit. In de late middeleeuwen was Leuven gespecialiseerd in textiel, maar door oorlog met Engeland ging dat achteruit. De Hertog kwam toen met een voorstel naar Leuven en Lier: een schapenmarkt en een nieuwe universiteit, de eerste in de Lage Landen.

“Lier koos de schapenmarkt, wij kozen de universiteit. Laten we zeggen dat dat goed is uitgekomen“, lacht Ridouani.

Die keuze heeft vandaag gigantische impact. Eén op drie inwoners is student, onderzoeker of universitair medewerker. Alleen Gasthuisberg al heeft 10.000 werknemers uit de hele regio. Errond ontstaan steeds meer bedrijven zoals IMEC, vandaag algemeen gekend in de chipsector.

“Het belangrijkste medicijn tegen HIV dat wereldwijd gebruikt wordt, komt uit Leuven. Het is gewoon het meest gebruikte medicijn ter wereld.“

De technologie achter cochleaire implantaten - waardoor dove kinderen kunnen horen - komt ook uit Leuven. Het zijn verhalen die jan modaal misschien ver van zijn bed vindt, maar Ridouani ontkracht die redenering: “Kijk eens wie er werkt bij Gasthuisberg en IMEC. Daar werken ook duizenden mensen in de administratie, het management, de logistiek, de keuken, de reiniging. Dat is een toekomstgerichte economie die werk biedt voor iedereen, voor alle vormen van opleiding.“

"We hebben de European Capital of Innovation gewonnen na Parijs, Amsterdam en Barcelona" ▶ 14:49

De cijfers spreken voor zich: de overheid steekt 100 miljoen in, er komt 1,5 miljard uit aan economische bijdragen van de universiteit. In 2020 won Leuven de European Capital of Innovation van de Europese Commissie, na steden als Parijs, Amsterdam en Barcelona. Ze versloegen Wenen, Valencia en Groningen.

“We hebben in 2020 de European Capital of Innovation gewonnen, een prijs van de Europese Commissie na Parijs, Amsterdam en Barcelona.“

In Vlaanderen zijn er volgens Ridouani maar twee echte comprehensieve universiteiten met internationale top-ranking: Leuven en Gent. “Antwerpen is sympathiek, maar dat is zoals de Champions League versus de lokale competitie“, zegt hij met een knipoog. Er is wel gezonde competitie, maar ook veel samenwerking via het Vlaams Instituut voor Biotechnologie, waar duizenden onderzoekers van alle Vlaamse universiteiten samenwerken.

"Leuven is de jongste stad van het land dankzij zoveel jonge mensen" ▶ 24:25

Die universitaire dynamiek maakt Leuven bijzonder. “Leuven is de jongste stad van het land dankzij de aanwezigheid van zoveel jonge mensen aan de universiteit“, vertelt Ridouani. De diversiteit is enorm: 170 nationaliteiten, maar ook divers nationaal. “Je vindt hier Limburgers, West-Vlamingen die hier komen studeren en dan Leuvenaar worden.“

Veel studenten blijven plakken na hun studies. Er is een gemeenschappelijke fond, een Brabantse sfeer die alles samenhoudt. Ridouani beschrijft de cafés zoals Café Spoor of Café Centraal: “Daar vind je alles. Je gaat daar de dokter tegenkomen die na het werk nog een pintje komt drinken.“

Het zorgt voor boeiende dagen: “Ik kan op een dag beginnen met een buurtwerking bezoeken die met kansarme jongeren bezig is, en in de namiddag naar een academische zitting van een doctoraatsverdediging gaan luisteren.“

"Mijn grootste kopbreker is die dynamiek proberen bij te houden" ▶ 27:48

Maar succes heeft zijn keerzijde. Leuven heeft zoveel aantrekkingskracht dat veel mensen er willen komen wonen. Het is superveilig, met alle voorzieningen voor handen, van kinderopvang tot cultuur en sport. Maar die populariteit drijft de huisvestingsprijzen op.

“Mijn grootste kopbreker is die dynamiek proberen bij te houden en zorgen dat er nog voldoende mix in mijn stad kan wonen van verschillende budgetmogelijkheden.“

Ridouani is eerlijk over de beperkingen: “Ik kan dat probleem niet zomaar oplossen zolang er zoveel mensen hier blijven toekomen die hier willen wonen.“ De Vrije Markt laat zich niet zomaar temmen. Wel doet de stad wat ze kan: overal waar kranen staan, is een groot deel sociale huisvesting of budgetwoningen.

De stad kijkt nu ruimer, samen met de regio, naar mogelijkheden met goede verbindingen via openbaar vervoer en fietsnelwegen. “Met de elektrische fiets leg je veel kilometers af in korte tijd, beter dan met de wagen.“

"We maken nooit monofunctionele wijken" ▶ 35:00

Ridouani gelooft dat de overheid tot op zekere hoogte de samenleving degelijk kan maken. Wanneer een wijk ontwikkeld wordt, kunnen er niet zomaar blokken dozen neergezet worden. “We maken nooit monofunctionele wijken. Het is altijd een mooie mix van voorzieningen, en dat maakt dat je gemeenschapsopbouw kunt krijgen.“

Die fysieke samenkomst wordt volgens hem onderschat. Hij verwijst naar het boek “The Village Effect“ van Susan Pinker: omgevingen waar mensen elkaar fysiek ontmoeten, hebben bewezen impact op de gezondheid, zowel mentaal als fysiek.

“Het fysieke contact met anderen doet ons beter voelen. Dat gaat niet - je kunt niet alles digitaal en op je eentje oplossen.“

"Bij onze 65-plussers was nummer één reden de aanwezigheid van jonge mensen" ▶ 39:49

Leuven telt ongeveer 45.000 kotplaatsen. Er zitten zelfs studenten die niet in Leuven studeren maar in Brussel - ze vinden het hier leuker en veiliger. Die aanwezigheid van jonge mensen wordt door alle leeftijdsgroepen gewaardeerd.

Ridouani deed een enquête bij 65-plussers naar waarom ze graag in Leuven wonen. “Nummer één was niet de voorzieningen of de aanwezigheid van Gasthuisberg of cultuur. Nummer één was de aanwezigheid van jonge mensen.“

“Als oude mensen alleen oude mensen zien denken ze alleen maar aan de dood, maar als ze nog jonge mensen zien denken ze: er is nog zoveel tijd.“

Stadsbreed blijkt dat mensen appreciëren dat Leuven veel jonge mensen heeft, veel diversiteit. De problemen die je hoort - een incident in een wijk, studentenlawaai op donderdagavond - wegen niet op tegen die waardering.

"We zijn een stad waar we het mooiste niet-religieuze gotische gebouw ter wereld hebben" ▶ 44:06

Leuven was de eerste gemeente die werd erkend als Onroerend Erfgoed Gemeente. Monumenten zoals de Abdij van Park werden gerestaureerd, het stadhuis wordt nu aangepakt. Maar Ridouani wil vermijden dat de stad een museum wordt.

“We zijn een stad waar we het mooiste niet-religieuze gotische gebouw ter wereld hebben - het stadhuis.“

Het stadhuis is nog geen 150 jaar oud, relatief recent dus. Er komt een heel programma: bezoekerscentrum, een studio waar vooral met jonge mensen wordt gewerkt aan de toekomst van de stad. “Ik wil wel dat erfgoed goed blijft behouden en zijn verhaal vertelt, maar tegelijk moeten we ook durven vernieuwen.“

"Die schepenteksten geven een unieke kijk in de middeleeuwen" ▶ 48:21

In het stadhuis zetelden eeuwenlang de schepenen, die in principe rechters waren in de middeleeuwen. Ze spraken recht bij slagen en verwondingen, handelgeschillen, burenruzies. Die teksten werden bijgehouden in wat de schepenbank heet, “een soort databank die een unieke kijk biedt in het leven in de middeleeuwen.“

In samenwerking met de universiteit wordt alles getranscribeerd in het Itinera-project. Er verschijnen regelmatig boekjes over specifieke thema's - de positie van de vrouw in de middeleeuwen, rechtspraak.

“Je krijgt zoveel verhalen - veroordeeld tot zoveel munten en naar Compostela.“

Letterlijk: mensen werden veroordeeld tot een bedevaart naar Santiago de Compostela en moesten bewijs meebrengen. “Die donkere middeleeuwen waren toch niet zo donker als we denken. Er waren spelregels en een cultuur die ook werkte.“

Soms ging het te ver met de macht van de schepenen. Dan was er opstand van het volk, die letterlijk enkele schepenen uit het stadhuis hebben gegooid. “Een andere manier van verantwoording afleggen dan vandaag“, lacht Ridouani.

"Als ik hier op de ring een stukje fietspad wil vervangen moet ik lobbyen bij Vlaanderen" ▶ 51:07

Het Belgische systeem van lokaal bestuur vindt Ridouani “best oké“. Een burgemeester wordt verkozen voor zes jaar, heeft vrij veel bevoegdheden en is rechtstreeks chef van de politie. Lokale besturen mogen belastingen heffen via personenbelasting en onroerende voorheffing, ze mogen zelfs belastingen verzinnen.

Maar er zijn beperkingen. “Als je kijkt naar besteding van het totale overheidsbudget op lokaal niveau zitten we rond 7%, terwijl het Europese gemiddelde 14-15% is.“

“Als ik hier op de ring een stukje fietspad wil vervangen van 50 meter moet ik eindeloos gaan lobbyen bij Vlaanderen omdat het een gewestweg is.“

Die bureaucratie bemoeilijkt het leven. Voor een kruispunt waar verschillende wegniveaus samenkomen, moet er overleg met verschillende instanties. “We zijn een complex land met veel gelaagdheid. Het lukt wel, maar het leven wordt wel bemoeilijkt door de vele agentschappen en departementen op hoger niveau.“

"Ik kan een plaatsverbod opleggen van drie maanden" ▶ 56:06

Burgemeesters krijgen wel meer handhavingsbevoegdheden. Ridouani kan plaatsverboden opleggen: “Als iemand de boel maakt op de Oude Markt kan ik zeggen: drie maanden mag jij niet meer komen.“

Dat gaat vrij ver en komt neer op “een stukje rechter spelen“. Het is een reactie op het trage justitieapparaat. Ridouani's politiecorps is gefrustreerd: “Die gast hebben we voor de zevende keer opgepakt voor zware feiten, parket laat hem gaan, rechtbank laat hem vrij.“

Lokale handhaving kan sneller optreden bij bepaalde fenomenen, al is het beperkt in tijd. “Eigenlijk verschuif je een stukje gerechtelijke macht naar de uitvoerende macht.“

Voor complexe criminaliteit zoals drugscriminaliteit vreest Ridouani dat burgemeestersbevoegdheden niet genoeg zijn. “Je krijgt misschien je wijken rustiger, maar aan de wortel doe je niet veel werk. Dat vergt een veel meer geïntegreerde aanpak.“

"We zijn een samenleving geïnteresseerd in het snelle" ▶ 1:00:45

Ridouani illustreert die handhavingsuitdaging met een concreet voorbeeld: de familie Appeltans, die op grote schaal aan huisjesmelkerij deed tijdens de vluchtelingencrisis. “Ze kochten panden op en gingen in Brussel mensen aanspreken: hier heel goedkoop wonen.“

Het onderzoek duurde jaren. Eerst moet er een ongeschiktheidsverklaring komen, dan tijd geven aan de eigenaars om iets te doen, pas daarna kan er opgetreden worden. “Dan gingen we zo'n huis binnen en zagen de kakkerlakken. Mensen zeggen: hoe kan dat, dat is toch schandalig?“

De familie werd uiteindelijk opgepakt, maar het proces duurde jaren. Ridouani begrijpt de neiging om sneller te kunnen optreden, maar waarschuwt voor machtsmisbruik. Het evenwicht tussen machten moet bewaakt worden.

“We zijn een samenleving geïnteresseerd in het snelle: 's morgens een probleem, tegen de middag moet er al een oplossing zijn.“

Die verwachting kan gevaarlijk zijn. Als je drie dagen later pas met een aanpak komt, is er al iets anders sensationeels dat de aandacht vasthoudt. “Je mag daar niet teveel door laten meeslepen in trendy reacties.“

"Ik zou graag zien dat Leuven zijn volledige potentieel kan waarmaken" ▶ 1:01:39

Na zes jaar burgemeesterschap krijgt Ridouani nog een termijn. Zijn missie voor de komende jaren is helder: “Ik zou graag zien dat Leuven zijn volledige potentieel kan waarmaken - welvarend voor een grote groep mensen en die mix kunnen borgen.“

Tegelijkertijd wil hij dat Leuven mee is met zijn tijd: moderne infrastructuur, de overgang naar zacht verkeer, en bijdragen aan oplossingen voor hedendaagse uitdagingen.

Het is een ambitie die past bij een burgemeester die tussen bakfietsen en breinfonds navigeert, tussen eeuwenoude schepenteksten en hypermoderne chipontwerp. In een stad waar studenten uit 170 nationaliteiten samenleven met Limburgse dokters en West-Vlaamse professors, waar de jongste inwoners de oudsten gelukkig maken, en waar het belangrijkste HIV-medicijn ter wereld wordt ontwikkeld in de schaduw van het mooiste niet-religieuze gotische gebouw ter wereld.

Ridouani schenkt nog een laatste slok wijn en kijkt uit over zijn stad. Leuven, 600 jaar na de keuze voor de universiteit in plaats van de schapenmarkt, blijft die keuze waarmaken. In een tijd van polarisatie en snelle oordelen houdt de burgemeester vast aan zijn overtuiging: “Als je mensen kunt laten samenwerken, kun je veel meer bereiken.“ Het klinkt als een les uit de schepenteksten, relevant voor vandaag.