Steven Van Gucht over pandemieplannen, privacy en de toekomst van virussen

In de Melkerij in Brasschaat schenkt Steven Van Gucht zich een glas whisky in terwijl buiten de eerste herfstkleuren zichtbaar worden. De viroloog die tijdens corona dagelijks op onze televisies verscheen, ziet er ontspannen uit. Geen stropdas, geen officiële context, gewoon een wetenschapper die na jaren van crisis weer tijd heeft om na te denken over de grote vragen. “Dit is een Amerikaanse whisky,“ zegt hij met een glimlach, “eigenlijk de Coca-Cola onder de whisky's. Voor echte kwaliteit moet je naar de Schotse single malts.“

Van Gucht is Head of Viral Diseases bij Sciensano, het wetenschappelijk instituut van de overheid dat tijdens de pandemie plots het centrum werd van alle aandacht. “Wij zijn gegroeid tijdens Corona met 110 personen erbij,“ vertelt hij. “We zijn nu met 900 man, maar dat is een product van fusies uit het verleden van verschillende instituten.“

"Als ge een project wil laten slagen, moet je knopen kunnen doorhakken" ▶ 0:00

Het gesprek begint waar veel Belgen nog altijd mee worstelen: de beslissingen die genomen werden tijdens corona. Van Gucht trekt een vergelijking die de urgentie van toen plots helder maakt: “Je moet u wel voorstellen in die situatie dat we toen zaten. Ik vergelijk dat met in uw auto zitten en recht op een boom afrijden. Als ge niks doet, gaat ge die boom raken.“

“Als ge een project wil laten slagen of een crisis wil beheren, is er volgens mij één ding dat cruciaal is: dat je knopen kunt doorhakken. Je moet zeggen 'Dit is de lijn die we gaan volgen, dat is het plan' en de grootste kans op succes is dan als je dat ook voluit volgt.“

Die knopen doorhakken was cruciaal, benadrukt hij, omdat het zorgsysteem dreigde te imploderen. “Het is nooit over gegaan over hoeveel mensen dat er ook gestorven zijn. Er zijn er meer dan 30.000 overleden aan covid, dat is niet de reden geweest van lockdown. Het was het probleem van het zorgsysteem.“

Van Gucht beschrijft de exponentiële groei die destijds iedereen verraste: “In het begin van de pandemie verdubbelden de cijfers om de drie dagen. Dat wou zeggen dat je van 250 naar 500 ging op drie dagen, van 500 naar 1000 op drie dagen.“ Tegen die achtergrond werden beslissingen genomen die achteraf makkelijk te bekritiseren zijn, maar toen onvermijdelijk leken.

De datarevolutie die corona mogelijk maakte ▶ 2:14

Een van de grootste uitdagingen voor Sciensano lag niet bij de virussen zelf, maar bij het verzamelen van betrouwbare data. “Dat is eigenlijk in een stroomversnelling geraakt door Corona,“ legt Van Gucht uit. “Er zijn ongeveer 110 personen bijgekomen onder andere voor data. Dat was een departement dat wij enorm hebben moeten uitbouwen omdat wij die databanken moesten gaan linken.“

Het probleem zit hem in de Belgische realiteit: privacy-bewustzijn botst met de nood aan epidemiologische informatie. “In België zou een grote databank waar alle gezondheidsgegevens inzitten niet zo makkelijk zijn. Je stoot daar op heel veel weerstanden van 'Stel dat daar iets fout gaat of dat wordt misbruikt'.“

“Wij zijn met 900 man, maar dat is een product van fusies uit het verleden van verschillende instituten. We zijn gegroeid tijdens Corona met 110 personen erbij.“

Van Gucht vergelijkt de situatie met Denemarken, waar één grote databank alle gezondheidsgegevens bevat. “Daar bestaat dat systeem al heel lang,“ zegt hij met een mengeling van bewondering en frustratie. “In België gaat dat niet zo vlot. We moeten continu werken aan hoe we data kunnen verzamelen zonder de privacy van mensen te schenden.“

Het resultaat was wel indrukwekkend: tijdens corona slaagden ze erin om vaccinatiestatus, ziekenhuisopnames en besmettingen te linken. “We hebben dat allemaal kunnen linken op een veilige manier met respect voor de privacy en we proberen nu die oefening verder uit te bouwen voor andere ziektes.“

Het Covid Safe Ticket: "Ik had me daar altijd een dubbel gevoel bij gehad" ▶ 5:49

Van alle coronamaatregelen blijft het Covid Safe Ticket wellicht het meest controversieel. Van Gucht toont zich verrassend genuanceerd over het instrument dat hij mee hielp vormgeven. “Het Covid Safe Ticket had ik me daar zelf altijd een dubbel gevoel bij gehad. Ik denk dat dat wel een zeker nut had, maar dat heeft ook heel veel weerstand gegeven.“

Hij legt uit hoe het systeem ontstond: aanvankelijk om grote evenementen mogelijk te maken voor jongeren die nog wachtten op hun tweede vaccindosis. “We kunnen dan misschien wel met dat covid safeticket kunnen we dat veld wat open trekken zodanig dat mensen die nog niet volledig gevaccineerd zijn eigenlijk ja dat we die evenementen al kunnen mogelijk maken.“

Maar de uitbreiding naar horeca en kleinere evenementen in de herfst van 2021 was een andere keuze. “Het is pas in de herfst nadien dat men gezegd heeft van ja eigenlijk willen we dat nu ook gaan gebruiken voor de horeca en voor kleinere evenementen.“ Het doel was deels om vaccinatiebereidheid te stimuleren, maar Van Gucht blijft kritisch: “Ik ben altijd bezorgd geweest van de weerstand dat dat geeft.“

“Het Covid Safe Ticket had ik me daar zelf altijd een dubbel gevoel bij gehad. Ik denk dat dat wel een zeker nut had, maar dat heeft ook heel veel weerstand gegeven.“

Met de opkomst van de omikronvariant werd het nut van het systeem nog discutabeler. “Met Omikron is die bescherming tegen besmetting zelf er wel, maar dat was niet om over naar huis te schrijven. Het effect van het Covid Safe Ticket werd wel heel klein, misschien over 10% of zo.“

Wanneer heiligt het doel opnieuw de middelen? ▶ 10:33

De vraag die boven het gesprek hangt, is wanneer de samenleving opnieuw zou accepteren dat privacy wijkt voor volksgezondheid. Van Gucht worstelt zichtbaar met het antwoord. “Zo'n instrument moet absoluut uitzonderlijk blijven,“ benadrukt hij, maar sluit een herhaling niet uit.

Hij schetst een hypothetisch scenario dat de urgentie van die vraag illustreert: “Stel u een situatie voor dat je een virus hebt waarbij jonge mensen van 20 jaar, als je dat krijgt, heb je 10-20% kans op overlijden. Dan ga jij niet met die kans op café gaan zitten.“

“Zo'n instrument moet absoluut uitzonderlijk blijven. Maar stel u een situatie voor dat je een virus hebt waarbij jonge mensen van 20 jaar, als je dat krijgt, heb je 10-20% kans op overlijden. Dan ga jij niet met die kans op café gaan zitten.“

Het verschil met problemen zoals obesitas ligt in de exponentiële groei, legt hij uit. “Obesitas is vooral een probleem van de mensen die obesitas hebben. Bij covid hadden de maatregelen impact voor iedereen, maar dat was omdat covid van die ene persoon ook een probleem was voor de andere.“

Bij obesitas kan je werken met een suikertaks en sensibilisering. “Dat is altijd vrije keuze zelf,“ zegt Van Gucht. “Maar obesitas is geen probleem van mensen die mager zijn. Je gaat geen maatregelen nemen die impact hebben voor mensen die mager zijn.“

Het zorgsysteem: waarom surge capacity niet volstaat ▶ 23:17

Een van de meest concrete lessen uit de pandemie betreft de grenzen van wat het zorgsysteem aankan. Van Gucht is duidelijk: “Je kunt niet alleen maar vertrouwen op surge capacity wanneer dat ge met een exponentieel iets zit. Een pandemie gaat heel goed werken voor bepaalde rampen die niet exponentieel zijn, maar voor een pandemie ga je altijd op zeer korte tijd op je limiet aanstoten.“

Hij illustreert het met harde cijfers: “Wij hadden in het begin van de pandemie de cijfers verdubbelden om de drie dagen. Dat wou zeggen dat je van 250 naar 500 ging op drie dagen, van 500 naar 1000 op drie dagen.“

“Je kunt niet alleen maar vertrouwen op surge capacity wanneer dat ge met een exponentieel iets zit. Een pandemie gaat heel goed werken voor bepaalde rampen die niet exponentieel zijn, maar voor een pandemie ga je altijd op zeer korte tijd op je limiet aanstoten.“

Stel dat je van 1000 naar 2000 bedden gaat, een gigantische inspanning. “Wel dat is drie dagen gewonnen. Al onze normale bedden zijn vol, drie dagen later zijn dan 2000 bedden vol, uw reservecapaciteit zit vol.“ De exponentiële aard van een pandemie maakt traditionele rampenplannen inadequaat.

Toch werken ze aan oplossingen: gepensioneerde zorgverleners, studenten, mensen uit aanverwante sectoren. “Maar dat is gelimiteerd,“ geeft hij toe. “Soms gaat het dan misschien nog meer schade doen door het feit dat je verkeerd behandeld wordt dan de ziekte waarmee dat je binnenkwam zelf.“

"Het was eigenlijk een beetje surrealistisch" ▶ 34:09

Voor Van Gucht persoonlijk had de pandemie iets surrealistische. “Ik zat al sinds 2006-2008 les te geven over virussen en pandemieën, en wat er nu gebeurd is bij Covid-19 zat ik daar eigenlijk al 15 jaar les over te geven.“

Al die jaren vertelde hij studenten over exponentiële groei, overbelasting van zorgsystemen, de noodzaak van drastische maatregelen. “En dan gebeurt dat plots en ik was zelf verbaasd van 'fuck, dat hier echt'. Dat is wat dat ik eigenlijk al zo vaak in mijn lessen zitten zeggen.“

“Het was eigenlijk een beetje surrealistisch. Ik zat al sinds 2006-2008 les te geven over virussen en pandemieën, en wat er nu gebeurd is bij Covid-19 zat ik daar eigenlijk al 15 jaar les over te geven.“

Hij geeft toe dat hij in het begin misschien nog hoopte dat het zou meevallen. “Ik denk in het begin met covid iets dat we het misschien wat onderschat hebben dat we dachten van dit zou misschien toch wel eerder een soort zware griep kunnen zijn.“

Die hoop verdween snel toen de cijfers uit Italië kwamen. “Maar toen ontplofte het in Italië en even later bij ons. Ambition nee, we gaan echt meer moeten doen.“

Wij hebben drie à vier keer per jaar vreemde virussen ▶ 38:25

Covid was geen eenmalige gebeurtenis, benadrukt Van Gucht. “Wij hebben drie à vier keer per jaar vreemde virussen waarmee we geconfronteerd worden. Dat haalt zelfs niet altijd de pers. Dan moeten wij zeggen hoe gaan we reageren.“

Het voorbeeld van monkeypox (mpox) toont hoe zulke beslissingen genomen worden. “We hebben in het begin gedacht van we achteren de kans klein dat het gaat gebeuren. Dus we gaan proberen proportioneel te reageren.“ Sensibilisering, testcapaciteit, gerichte vaccinatie voor risicogroepen.

“Dat is goed uitgedraaid ondertussen, geen gevallen meer van mpox, maar in begin blijft dat altijd risicoafwegen want je weet niet precies. Misschien is dat hier het begin van een nieuwe covid-episode.“

“Wij hebben drie à vier keer per jaar vreemde virussen waarmee we geconfronteerd worden. Dat haalt zelfs niet altijd de pers. Dan moeten wij zeggen hoe gaan we reageren.“

Elke keer opnieuw komen ze onmiddellijk samen bij Sciensano, verzamelen expertise, maken een risico-inschatting. “Meestal schatten we dat vrij correct in en soms slaat dat een bal wel een keer mis. In het begin met covid iets dat we het misschien wat onderschat hebben.“

De les: je kunt het je niet permitteren om altijd voor het zwaarste scenario te gaan. “Je wil vooral paniek en ongerustheid vermijden en heel gericht reageren, maar af en toe gaat dat ook een keer mis.“

"Wij zijn meer bacterieel dan menselijk" ▶ 49:19

Het gesprek neemt een filosofische wending wanneer Van Gucht uitlegt hoe virussen en bacteriën fundamenteel zijn voor het leven zelf. “Als je in uw lichaam gaat tellen hoeveel menselijke cellen, als je gaat kijken hoeveel van uw DNA is menselijk en hoeveel bacterieel: je bent meer bacterieel dan menselijk.“

Een nog verrassender feit: “10% van ons DNA is viraal. Dat zijn retrovirussen die wij in de loop van de evolutie hebben in ons DNA opgenomen.“ Sommige van die virale genen speelden zelfs een rol in cruciale evolutionaire ontwikkelingen. “Er is een hypothese dat sommige van die virussen ook eigenschappen in ons DNA hebben binnengebracht die heel nuttig zijn geworden voor onze evolutie, onder andere de vorming van de placenta.“

“Wij zijn niet de koning van de schepping. Het zijn de meest eenvoudige wezens die eigenlijk de koning van onze schepping zijn. Ik kan u wel garanteren dat virussen en bacteriën binnen een miljard jaar nog altijd hier zijn.“

Van Gucht relativeert de positie van de mens in de natuurlijke wereld. “Wij lopen hier als mensen nog maar een paar honderdduizend jaar rond en ik weet echt niet of dat wij 1000 jaar gaan volhouden. Maar ik kan u wel garanteren dat virussen en bacteriën binnen miljard jaar nog altijd hier zijn.“

Die nederigheid komt voort uit bewondering voor de eenvoud en kracht van virussen. “Wat dat er zo fantastisch is aan een virus is dat is oerstudent simpel in zijn bouw, maar zo krachtig, zo flexibel, zo adaptief. Daar kun je eigenlijk alleen maar bewondering voor hebben.“

De mensheid als pestsoort ▶ 39:58

Een van Van Guchts meest provocerende stellingen betreft de positie van de mens op aarde. In zijn lessen toont hij de evolutie van de wereldbevolking: “Die curve loopt vrij vlak en dan zie je de laatste 200 jaar schiet dat naar omhoog. Als biologen dat zien zeggen ze: dat is een pest, een pestsoort.“

“Als je die curve ziet van een organisme dat exponentieel stijgt, hoe noem je dat? Een slimme student steekt zijn hand op: 'Dat is een pest, een pestsoort'.“

Het mechanisme in de natuur is bekend: wanneer grondstoffen schaars worden of individuen te dicht op elkaar zitten, krijg je uitbraken van ziekte en massale sterfte. “Dat gaat op een lager niveau terug vallen,“ legt hij uit. “Dat is vaak wat in de natuur zit.“

Maar Van Gucht benadrukt het verschil met andere soorten: “Het verschil met ons is dat we verstand hebben en dat we vooruitzicht hebben en dat we controle kunnen uitoefenen.“ De oplossing ligt niet in minder mensen, maar in welvaart en gezondheid. “Hoe beter dat mensen het hebben, hoe minder kinderen dat mensen hebben. Dus als je daar iets moet doen is vooral zorgen dat je voor iedereen zoveel mogelijk welvaart kan creëren.“

"De grootste bedreiging voor de mens zijn wij zelf" ▶ 55:59

Ondanks zijn expertise in virologie is Van Gucht meer bezorgd over menselijke dreigingen. “De grootste bedreiging voor de mens zijn wij zelf. Wat ik met meeste zorgen om maak, dat is niet virussen maar dat is Poetin en hoe zot de mens nog gaan worden.“

Die bezorgdheid komt voort uit een fundamenteel verschil tussen mensen en andere levensvormen. “Het verschil tussen een beest en tussen ons is dat een beest altijd alleen maar in het moment zelf leeft. Wij zijn bijna zelden in het moment zelf en dat is vaak de vloek.“

“De grootste bedreiging voor de mens zijn wij zelf. Wat ik met meeste zorgen om maak, dat is niet virussen maar dat is Poetin en hoe zot de mens nog gaan worden.“

Hij zoekt rust bij zijn dieren thuis. “Als ik zeer geresseerd ben, ik kan ontspannen door gewoon naar mijn hond te kijken, want die beesten leven altijd alleen maar in het moment zelf.“ Een hond die een frisbee ziet is onmiddellijk gelukkig, ongeacht wat er daarvoor gebeurd is of nog gaat gebeuren.

“Wij zijn altijd aan het denken wat is er iets in het verleden gebeurd aan mij kwaad maakt en hoe erg ga morgen niet zijn. Wij zijn bijna zelden in het moment zelf en dat is vaak de vloek.“

Genetische manipulatie en nieuwe bedreigingen ▶ 54:45

Van Gucht erkent de mogelijkheden van genetische manipulatie met virussen, maar ook de risico's. “Theoretisch zouden kunnen zeggen dat ze CRISPR dingen dan in een bepaald virus steken, zodat aan het alle DNA wijzigen.“ Zulke technieken worden al gebruikt voor gentherapie bij zware ziektes, maar de toepassingen kunnen veel breder zijn.

Het probleem is dat de wetenschap veel sneller evolueert dan de regelgeving. “Wetenschap gaat veel vlugger vooruit dan wetgeving en dan de maatschappij kan volgen. Je ziet dat met artificiële intelligentie momenteel ook.“

“We zijn momenteel technieken aan het ontwikkelen om een nieuw virus, maar ook een gemanipuleerd virus te kunnen detecteren. Iets dat kwaadwillig zou losgelaten worden in de bevolking.“

Daarom werkt Sciensano aan detectiesystemen voor gemanipuleerde virussen. “We zijn ontwikkelen momenteel technieken om een nieuw virus, maar ook een gemanipuleerd virus te kunnen detecteren. Iets dat kwaadwillig zou losgelaten worden in de bevolking, in samenwerking ook met het leger.“

Het is een defensieve strategie tegen een dreging die alleen maar zal toenemen. “Die technologie en die wetenschap evolueert snel. Dat biedt veel opportuniteiten maar dat kan ook misbruikt worden voor slechte zaken.“

Natuurlijke oorsprong van covid ▶ 1:12:04

Over de oorsprong van covid is Van Gucht duidelijk, zij het genuanceerd. “Als wetenschapper die zegt nooit, die spreekt altijd alleen maar in waarschijnlijkheden. Ik acht de kans zeer klein dat dit uit een lab komt.“

Hij ziet “heel veel aanwijzingen die aantonen dat dit is ontstaan op een natuurlijke manier via wilde dieren, waarschijnlijk wel op die markt in Wuhan.“ De illegale handel in wilde dieren was het probleem. “De Chinezen weten zeer goed dat daar illegale handel was van dieren dat eigenlijk niet mocht, maar ze hebben daar heel lang een oog toegeknepen.“

“Los van alles wat dat ik weet en wat dat ik gezien heb en gelezen heb zie ik heel veel aanwijzingen die aantonen van dit is ontstaan op een natuurlijke manier via wilde dieren waarschijnlijk wel op die markt in Wuhan.“

Het probleem werd gepolitiseerd, wat de zoektocht naar de waarheid bemoeilijkte. “Die bandbreedte van het gesprek en dat het gaat over polarisaties echt gent en dat is voor mij wel een essentieel probleem geweest in covid.“

Technocratie versus democratie ▶ 1:14:48

Een van de meest persoonlijke evoluties die Van Gucht doormaakte tijdens corona betrof zijn kijk op bestuur. “Vroeger was ik wat geneigd van ja eigenlijk zouden we dat veel meer moeten hebben“, verwijzend naar technocratisch bestuur door experts.

De frustratie was begrijpelijk: “Je ziet zoveel problemen in de wereld rond klimaat, en ik dacht soms maar jongens die politiekers die maken er toch een zoontje van. Zou het niet veel beter zijn dat je een soort van regering met technocraten zou hebben?“

Maar corona leerde hem anders. “Als je als je een technocratie zou hebben binnen de kortste keren heb je rebellie en opstand en ronduit die technocraten aan de galg hangen want dat gaat niet.“

“Het idee van een technocratie is ook gewoon fout by design. Je hebt altijd een bemiddelaars concept nodig, en dat is vandaag de dag de politiek.“

De les was fundamenteel: “Als wetenschapper mag je geen politicus zijn en als politicus mag je ook niet pretenderen wetenschapper te zijn. Dat is vaak fout gegaan.“ Experts hebben de kennis, maar politici zijn nodig om draagvlak te creëren en de bevolking mee te krijgen.

“Je hebt politici nodig om te luisteren naar de bevolking, om draagvlak te creëren, om zaken uit te gaan doorvoeren. Maar die moeten goed geadviseerd worden en respect hebben voor de experten.“

Solidariteit als essentiële waarde ▶ 0:00

Doorheen het hele gesprek komt steeds hetzelfde thema terug: de noodzaak van solidariteit in crisissituaties. Van Gucht benadrukt dit expliciet aan het begin en einde van het interview.

“Solidariteit is zo belangrijk. Je moet op een gegeven moment met je gebrek aan middelen en gebrek aan vooruitzicht gewoon knopen doorhakken.“

“Solidariteit is zo belangrijk. Je moet op een gegeven moment met je gebrek aan middelen en gebrek aan vooruitzicht gewoon knopen doorhakken.“

Het gaat over meer dan alleen medische maatregelen. Het gaat over de bereidheid om individuele vrijheden tijdelijk op te geven voor het collectieve belang, over vertrouwen in expertise zonder die blind te volgen, over de balans tussen privacy en volksgezondheid.

Van Gucht heeft die solidariteit van nabij meegemaakt tijdens de ergste momenten van de pandemie. Militairen die woonzorgcentra gingen helpen, zorgverleners die dag en nacht werkten, een hele bevolking die maandenlang thuis bleef om het zorgsysteem te ontlasten.

Maar hij weet ook dat zulke solidariteit fragiel is en niet voor granted genomen mag worden. Daarom zijn de lessen van corona zo cruciaal voor toekomstige crises, niet alleen de medische en logistieke lessen, maar ook die over communicatie, vertrouwen en democratische besluitvorming.

---

Terwijl de whisky opraakt en het buiten donker wordt, blijft Van Gucht een optimistische realist. Virussen zullen er altijd zijn, crises zullen terugkomen, en de mens zal altijd worstelen met de balans tussen individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid. Maar met goede voorbereiding, wederzijds respect tussen experts en politici, en vooral voldoende solidariteit, kunnen we toekomstige uitdagingen beter aan.

Het is de essentie van wat Discours probeert te bereiken: niet de illusie dat er eenvoudige antwoorden zijn, maar wel de overtuiging dat degelijke dialoog en wederzijds begrip ons verder brengen dan polarisatie en vooroordelen. Steven Van Gucht belichaamt die benadering, een expert die zijn grenzen kent, een wetenschapper die ruimte laat voor twijfel, een mens die geleerd heeft van de grootste crisis van zijn carrière.