Het is vrijdagavond in De Melkerij in Brasschaat. Aan tafel staat een chinkje rum naast een glas whisky, ergens verder een rode wijn die langzaam op temperatuur komt. De gast van vanavond is Michel Casselman, CEO van de Participatie Maatschappij Vlaanderen, kortweg PMV. Hij hijst zich aan tafel met dezelfde rust waarmee hij blijkbaar al ruim acht jaar een investeringsfonds van meer dan een miljard euro stuurt. Hij neemt een slok, glimlacht naar de hosts, en gaat dan zonder veel poespas in op de eerste vraag. PMV, zegt hij, is geen subsidiekanaal. PMV is geen bank. PMV is iets ertussenin, en daarvan ligt vanavond het hele recept op tafel.

De dubbele opdracht: rendement én maatschappelijke impact ▶ 0:48

Casselman begint klassiek. PMV is de investeringsmaatschappij van de Vlaamse overheid. Wat hen anders maakt, vat hij meteen samen.

“Wij investeren altijd met twee objectieven, investeren wil zeggen je steekt geld erin en je verwacht dat er meer geld uitkomt. En dus dat wil zeggen dat we selectie doen van goede projecten die goed geleid worden, maar ook altijd kijken wij naar de maatschappelijke impact.“

De hosts willen meteen weten wat dat dan precies is, dat tweede luik. Casselman blijft pragmatisch. De middelen waarover PMV beschikt, zegt hij, zijn belastingmiddelen, dus elk dossier moet op een of andere manier de Vlaamse economie versterken. Het ene project wordt rijp gemaakt om mee de markt op te trekken, het andere gaat over zaken die zo risicovol of zo complex zijn dat geen enkele andere financier zin heeft om eraan te beginnen.

Negen mensen rond een tafel, en geen partijkaart die het haalt ▶ 2:20

De hosts duwen door op de politieke verankering. Hoe onafhankelijk is PMV nu echt?

“Op onze raad van bestuur zijn er negen personen, waarvan zes aangeduid door rato van de meerderheid van de Vlaamse regering, en drie onafhankelijken die evenveel te zeggen hebben.“

Casselman geeft toe dat dit niet onpolitiek is. De prioriteiten worden vooraf afgesproken in een samenwerkingsakkoord met de Vlaamse regering, en die prioriteiten geven de richting voor de volgende vijf jaar. Wat hij belangrijker vindt is wat er níet gebeurt: dossiers worden niet doorgeduwd.

“Als je een dossier doordrukt ga je op termijn een handicap zijn voor PMV. PMV heeft een rol te spelen op lange termijn en dat moet echt economisch financieel gebeuren.“

De kabinetschefs en ervaren mensen die in de raad zitten, vertelt hij, weten dat. De politieke kleur klinkt door in argumenten en in welke onderwerpen voorrang krijgen, maar als een dossier zwak is, geraakt het er niet door. De hosts vragen of hij dat na acht jaar echt nog gelooft. Ja, zegt hij, met een rust die suggereert dat hij die vraag al vaker heeft beantwoord.

Belastinggeld of geleend geld, en waarom dat ertoe doet ▶ 5:27

Een van de hosts dropt het scherpere woord. Belastinggeld. Casselman corrigeert beleefd.

“Belastinggeld is één manier of Vlaanderen aan zijn middelen komt. Het andere is dat ze het lenen. Je kan heel goed gaan zeggen, kijk, het meer dan een miljard dat Vlaanderen aan PMV gegeven heeft om te investeren is geld dat Vlaanderen geleend heeft en dat PMV kan inzetten.“

Dat is geen academisch detail. Geleend geld heeft een prijs, en die prijs moet ergens terugverdiend worden. Vandaar de toolbox van PMV: kapitaal waarbij ze mede-eigenaar worden van een bedrijf, leningen die meestal achtergesteld staan aan bankleningen, en waarborgen waarmee een bank zich comfortabeler voelt om aan een ondernemer te lenen. Plus, vermeldt Casselman bijna terloops, de win-winlening, dat populaire product waarbij Vlamingen onderling mogen lenen met fiscaal voordeel.

“Een win-winlening, daar komen de centen niet van ons. Dat is van een Vlaming naar een andere Vlaming.“

De truc, vertelt hij, is dat PMV daar het Waarborgstuk geeft mocht het ooit slecht gaan, plus de administratieve opvolging. Het Vlaamse spaargeld activeert zichzelf, met een licht duwtje van de overheid in de rug.

Geen subsidie en toch goede effecten: de hete patat ▶ 7:46

De hosts willen de zaak op punt zetten. Is PMV niet eigenlijk een verkapte subsidie?

“Wij geven Vlaams geld, maar er moet meer geld terugkomen. Subsidie wordt jou gegeven door Vlaanderen en je moet niks teruggeven.“

Casselman is niet anti-subsidie, integendeel. Hij vertelt over het erfgoeddossier, over Vlaamse kerken die langzaam in onbruik raken, over kasteeltjes die anders gewoon dichtgaan. Daar volstaat een investering met return op zich niet. Daar moet ergens een subsidie aan te pas komen, anders krijg je het gewoon niet rond. Maar zelfs in zo'n dossier zoekt hij een commercieel been om op te staan, een feestzaal, een nieuwe bestemming, een Delhaize in een afgewaardeerde Sint-Annakerk in Gent als het moet, met de protesten erbij.

“Het is toch een stukje beeld van Vlaanderen, oh nee, onze ziel. Als ge wakker wordt en de klokken hoort luiden, dat is ergens nog het geluid van uw buurt.“

Het is een onverwacht romantisch zinnetje uit de mond van een belegger. De hosts wisselen blikken. Casselman herstelt zich met een glimlach. Subsidies hebben hun werk en doel, zegt hij, en moeten kritisch bekeken worden, maar niet automatisch als negatief weggezet.

Concurrentie met de bank? Liever niet, dank u ▶ 11:37

Wanneer een ondernemer aanklopt, gaat hij of zij eerst naar de bank. Pas als de bank niet bijspringt, of niet helemaal, komt PMV in beeld. Dat is geen toeval.

“Bankfinanciering in Vlaanderen is goedkoper dan in de buurlanden. Dat heeft te maken met het feit dat er zoveel spaargeld is.“

Die diepe Vlaamse spaarpot maakt banken hier competitief. Daarom, zegt Casselman, gaat PMV expliciet niet de concurrentie aan. Ze gaan vaak achtergesteld aan banklening, dat wil zeggen ze zetten zichzelf in de risicovollere lijn van de structuur. Voor een ondernemer betekent dat dat de bank en PMV samen iets mogelijk maken wat de bank alleen niet zou doen.

Vier miljard in twintig jaar: wat ziet Vlaanderen daarvan? ▶ 14:43

De hosts vragen of er na al die jaren een meetbare voetafdruk te zien is. Casselman geeft de cijfers gewoon. Vorig jaar 200 miljoen, een groei over de jaren tot een geschat totaal in de buurt van de vier miljard. Maakt dat een verschil voor Vlaanderen?

“Wij maken elk jaar een ESG-impactanalyse. Op welke gebieden hebben we het meest impact? Uiteraard komt eruit, ja innovatie, een sterkere economie, jobs voor iedereen.“

Hij wuift secunda en tertia consequences niet weg. Een Vlaams biotechbedrijf dat verkocht wordt aan een Amerikaanse partij, geeft toch een hele economische ecosysteem aan vakmanschap, leveranciers en kennis dat blijft hangen. Dat is volgens hem het soort tweedeordeeffect dat in een spreadsheet niet helemaal vangbaar is, maar dat de dossiers wel rechtvaardigt.

De dag dat een Chinese staat geld kwam halen ▶ 16:59

Een van de meest geladen passages van het gesprek begint met een terloopse vraag over strategische verankering. Casselman vertelt over een kantelmoment.

“Toen een Chinese staatspartij geïnteresseerd was in het toenmalige Eandis en duidelijk de beste prijs op tafel had gelegd, kwam de vraag, oei, als een Chinese staat geïnteresseerd is, zouden wij dat niet zelf moeten zijn?“

Het is het eerste moment in het gesprek waar de hosts duidelijk meeleunen. Sindsdien is er, zegt Casselman, ook op Europees niveau wetgeving die screenings vraagt op niet-Europese partijen die strategische infrastructuur willen overnemen. Telecom, energie, afluistergevoelige sectoren. PMV speelt daarin een rol, hoewel beperkt, en hij is voorzichtig over hoe groot die rol nog gaat worden.

Waarom 200 miljoen, niet 2 miljard ▶ 17:44

Een van de hosts dropt een open vraag. Wat als PMV tien keer zo groot werd? Casselman lacht licht.

“Wij zijn vandaag maar 160 mensen, naar 260 mensen kunnen we wel groeien. Vorig jaar de iets meer dan 200 miljoen geïnvesteerd, om 2 miljard te investeren op dezelfde manier zou je de privé partijen wegduwen.“

Er zit een ingebouwde rem op de groei van PMV. Te groot worden betekent dat de privémarkt wordt verdrongen, en dat is geen Vlaamse insteek. Casselman herhaalt het later expliciet.

“Wij willen geen, ge moet hier 200 of 250 miljoen investeren, want dan ga je slechte investeringen doen. De inhoud ligt voorop.“

Geen volume-objectief. Geen budgetrace. Wel een strenge kwaliteitsfilter. Het is een zeldzame logica voor een organisatie die nochtans miljarden onder beheer heeft.

Coronaleningen, en waarom twee op drie afgewezen werden ▶ 21:38

Casselman is duidelijk: de coronacrisis was geen 2009. Iedereen heeft zich, vertelt hij, achter de overheid geschaard om bedrijven niet kopje onder te laten gaan.

“Crisismomenten is een speler zoals PMV juist van belang om juist te zeggen, ja oké, maar wij zijn er. Men wou 2009 niet meer meemaken.“

Het welvaartsfonds werd opgericht. Europa garandeerde mee. Maar Casselman waakte ook over het tegenovergestelde gevaar.

“We hebben meer dan 2000 dossiers binnengekregen, we hebben er feitelijk één op drie gedaan. Twee op drie hebben we niet gedaan omdat de risico's te groot waren.“

De hosts luisteren scherper. Casselman legt uit dat in elke crisis de eersten die aankloppen niet de bedrijven zijn die kort daarvoor nog gezond waren, maar de bedrijven die al twee jaar tevergeefs aan banken aan het vragen waren.

“Het was echt de bedoeling om de gezonde bedrijven door de crisis te halen, niet de half failliete bedrijven die al twee jaar geld aan het zoeken waren en zeggen, kijk, door corona dat...“

De gemiddelde acceptatie van PMV-dossiers ligt overigens op 40 à 50 procent. Selectiviteit is geen anomalie, het is methode.

De ondernemer is geen Excel-cel ▶ 23:55

Wat onderscheidt een goede ondernemer van een slechte? Naast de gebruikelijke checks op technologie, marktomvang en businesscase blijkt het team het breekpunt.

“Een ondernemer alleen of met meerdere is dat al een groot verschil. Solang het goed gaat is iedereen aan het werk. Maar wat gaat er gebeuren de dag dat de grootste klant afhaakt? Hangen ze dan nog aan elkaar?“

PMV gebruikt sinds enige tijd ook teamassessments, niet om uit te sluiten maar om in te schatten hoe complementair een team is. En toch, geeft Casselman ruiterlijk toe, blijft een deel van de beslissing onontkoombaar gevoel.

“Je hebt natuurlijk een beetje die x-factor nodig en die hadden ze nooit kunnen volledig wetenschappelijk onderbouwen, want dan heeft iedereen toegang tot dezelfde antwoorden.“

De hosts pikken dat op en duwen terug. Speelt na acht jaar het buikgevoel ook in zijn nadeel, omdat een groter PMV automatisch conservatiever wordt? Casselman erkent het risico, en zegt dat zijn voornaamste uitdaging precies is om dat niet te laten gebeuren.

Smart money, niet zomaar money ▶ 27:50

Geld alleen, zegt Casselman, is in 2023 niet meer voldoende.

“Als je vandaag enkel money inbrengt, dan moet die ondernemer al desperaat zijn om enkel money te nemen. Bij ons is het eigenlijk altijd, als het over kapitaal gaat, met anderen.“

PMV stapt nooit alleen in een kapitaalronde. Een privé partner moet meestappen op dezelfde voorwaarden, dezelfde waardering. Dat is in eerste instantie een markttoets, om te vermijden dat PMV ongemerkt staatssteun zou geven door overdreven gunstig in te stappen. Maar het is ook een kennistoets. Als geen enkele privé investeerder mee wil, is het signaal duidelijk genoeg.

De hosts vragen of er ook hard cash terugvloeit naar Vlaanderen. Casselman vertelt over Aquafin, dat dividenden uitkeerde aan PMV en die op haar beurt herinvesteerde. Voorlopig is afgesproken dat PMV geen dividend uitkeert aan de aandeelhouder, omdat de groeifase doorgaat. Mocht dat ooit veranderen, kan de logica meedraaien.

Wereldtop in Vlaanderen, en waarom dat niemand opvalt ▶ 36:17

Casselman wordt licht enthousiast wanneer het over wetenschappelijk onderzoek gaat.

“Het wetenschappelijk onderzoek in Europa, en specifiek in Vlaanderen, is wereldtop. Dat beseft men niet altijd genoeg.“

Het zit niet bij één professor. Het zit verspreid bij universiteiten en instellingen. Hij verwijst naar de Gentse biotech-traditie, waar volgens hem twee Vlaamse hoogleraren waaronder Marc Van Montagu in de jaren zeventig op eigen initiatief de eerste bedrijven oprichtten, en de overheid relatief snel mee aan boord kreeg. Vlaanderen heeft daarna decennia volgehouden, ongeacht welke partijen aan de macht waren.

“Vlaanderen heeft jaren en jaren en jaren, wat ook de kleur was die aan de macht was, daar blijven investeren in biotech. Nederland heeft dat niet gedaan, met start, stop, start, stop. Die staan veel minder ver dan dat wij staan.“

Het is een opvallende verklaring uit de mond van iemand die zelden expliciet positief is over politiek. Continuïteit, zegt hij, is in een sector die per definitie tien tot vijftien jaar nodig heeft, een onderschat wapen. PMV financiert daarbij ook een soort MBA voor biotech management, om de wetenschappelijke kennis om te zetten in producten zonder te verzanden.

De overheid die de markt creëert: Amerikaans denken ▶ 43:16

Casselman maakt een interessante zijsprong. Wat in Europa vaak push-financiering is, geld in technologie steken in de hoop dat er een markt uit groeit, draait in de Verenigde Staten soms om naar pull-financiering. De Amerikaanse defensie zegt: wij willen een snel werkende zoekmachine, een radar die dit en dat kan, een Tesla-fabriek hier. En wij worden de eerste grote klant. Vervolgens werkt iedereen toe naar die specificatie.

“De grote vernieuwingen die echt de dimensies van private initiatieven overstijgen, daar moet de overheid in tussenkomen.“

We zouden niet naar de maan zijn geweest, herhaalt hij, zonder publieke middelen. Dat private firma's nu naar Mars willen, is mogelijk omdat de overheid daarvoor de basiskennis heeft betaald. Een van de hosts duwt hier terug: is het niet eerder zo dat de overheid een hard sturingsmechanisme is en niet zozeer een creatiemechanisme? Casselman geeft niet helemaal toe, maar hij erkent dat het nooit een zuivere lijn is. Het is altijd een midden, een evenwicht tussen de markt die trekt en de overheid die volgt of duwt waar de schaal dat eist.

Duurder zijn dan de bank: een omgekeerde reflex ▶ 47:50

Dan komt de zin die het hele filosofische skelet van PMV blootlegt.

“Wij moeten niet goedkoper zijn dan de bank, wij moeten duurder zijn dan de bank. Anders komen ze naar ons en niet naar de bank en dan gaan wij de bank opzij duwen.“

De hosts laten een seconde stilte vallen. Het is een omgekeerde marktlogica, en juist daarom typisch publiek-Vlaams. Door bewust duurder te zijn, dwingt PMV ondernemers eerst de privé route te proberen. Pas wanneer de bank afhaakt, of gedeeltelijk afhaakt, springt PMV bij. Daarmee voorkomt PMV haar eigen overgewicht. Het is een zelfopgelegde rem die in een private context bijna ondenkbaar is.

Wapens, dual use en de schuivende moraal ▶ 51:43

De hosts brengen een ongemakkelijk thema op tafel: wapens. PMV heeft historisch een uitsluitingslijst, en wapens staan daar prominent op. Maar met de geopolitieke spanningen sinds Oekraïne komt die lijst onder druk te staan.

Casselman houdt zich op de vlakte. Hij vindt dat PMV dat niet zelf moet definiëren. Er moet een maatschappelijk draagvlak zijn, en dat was er bij zijn aantreden voor wapens niet. Hij respecteert dat. Wel is er bij dual use technologie, technologie die zowel civiel als militair inzetbaar is, ruimte voor nuance. Een visiesensor die groente kan herkennen kan in theorie ook een vijand herkennen. Voor zulke technologie hanteert PMV een meerderheidsregel: als de meerderheid van de toepassingen civiel is, kan de investering doorgaan.

Verder is wat illegaal is per definitie uitgesloten, en zaken als seks en gokken houdt PMV op afstand. Casselman geeft een voorbeeld dat de hosts aan het denken zet: palmolie is qua productie de meest efficiënte eetbare olie, maar het regenwoud dat ervoor wordt gekapt maakt het ecologisch problematisch. Het is altijd het systeem rond het product, zegt hij, niet het product alleen, dat de kwalificatie maakt.

Het Vlaamse spaarderssyndroom ▶ 54:02

Casselman dropt een observatie die de hosts duidelijk amuseert.

“Hoe is Amerika aan de Amerikanen gekomen? Dat zijn de durvers uit Europa die daar verhuisd zijn. Wie is achtergebleven? Onze voorouders, die wat conservatiever waren.“

Het is half historische gok, half culturele observatie. Vlaanderen heeft veel ondernemers, zegt hij, maar weinig ondernemerskapitaal. Heel wat geld staat aan de zijlijn te wachten. Zonder fiscaal voordeel komt het er niet af. Het hele PMV-model bestaat in zekere zin om die spaarpot in beweging te krijgen, met waarborgen, met win-winleningen, met co-investeringen die de risico's voor de privé spaarder beperken.

Net zero in 2050: de helft moet nog uitgevonden worden ▶ 57:52

Naar het einde toe gaat het gesprek over de klimaattransitie. Groene chemie, waterstof, energietoepassingen. Casselman haalt een Europees onderzoek aan dat hem opviel.

“Om net zero in 2050 te bereiken, moet die sprong voor ongeveer de helft gemaakt worden door inzet van nieuwe technologie die nu nog niet bestaat.“

De schaal van die uitdaging legt voor hem precies de PMV-rol bloot. Een klassieke bank kan dat soort onzekerheid niet dekken. De privémarkt vraagt te veel rendement voor te lange termijnen. De overheid kan, mits goed gestuurd, het risico spreiden over genoeg projecten om er enkele te laten lukken.

Een toegangspoortje voor festivals en hospitalen ▶ 59:24

Wanneer de hosts vragen of zijn buikgevoel hem ooit goed verraste, vertelt Casselman een anekdote die meteen blijft hangen.

“Een klein bedrijfje die maakt toegangscontroles voor festivals. Geen enkel festival nog, een ganse markt valt weg. Op een maand tijd hebben ze de volledige switch gemaakt naar toegangspoortjes voor klinieken in het centrum van de coronaepidemie in Italië.“

Het is, zegt hij, het verschil tussen ondernemers die corona als excuus gebruiken en ondernemers die in vier weken hun product kantelen. Hij wuift weg dat dit makkelijker is voor een klein bedrijf dan voor een grotere organisatie, maar wijst daarmee meteen ook naar zichzelf.

De grote-bedrijfziekte van PMV ▶ 1:03:15

De finale vraag van de hosts is gemeen en goed. Is PMV zelf in de val van de grotere organisatie getrapt? Wordt PMV stilaan zelf risicoaverser omdat ze groter is geworden?

Casselman aarzelt geen seconde voor hij toegeeft dat dit zijn voornaamste uitdaging is. Mensen die van buiten naar PMV kijken, zegt hij, verwachten een trage overheidsschuit. Wie effectief met PMV gewerkt heeft, is meestal aangenaam verrast door de reactiviteit.

“Onze mensen houden zich in hun dagtaak een aantal procenten meer bezig met overheadzaken dan met dossiers dan toen ik hier toekwam. Dat heeft te maken met de verschuiving in de maatschappij naar altijd waar meer controles en rapportering.“

De regelgeving stapelt op. Europa, de Vlaamse overheid, banken, alles vraagt rapportering. Casselman is bij elke vergadering met de Europese Commissie of de Europese Investeringsbank degene die op de hamer slaat van werkbaarheid. Geen kmo behandelen als een groot bedrijf. Liefst nog onderscheid maken tussen de k en de mo. Niet omdat hij de regels wegwil, maar omdat ze creativiteit en ondernemerschap dichtknijpen.

Tussen de bank, de overheid en de Vlaamse spaarder ▶ 1:04:01

Het gesprek loopt op zijn einde. Casselman vat zijn eigen positie samen alsof hij hem voor zichzelf opnieuw moet uitleggen.

“Wij staan tussen de bank, die straalt nu ook niet altijd ondernemerschap uit, en de overheid. En we moeten voldoende ondernemend zijn en die taal spreken, maar ook de voeten op de grond houden.“

Hij beschrijft PMV als permanent in een spreidstand. Aan de ene kant trekt het ondernemerschap. Aan de andere kant trekt de publieke verantwoording, de rapportering, de waarborg dat geleend geld terugkomt. Te veel naar één kant kantelt het systeem. Te ver in de markt en je duwt de bank weg. Te ver in de overheid en je verliest de scherpte.

Wat blijft hangen na ruim een uur in De Melkerij is hoe weinig ideologisch Casselman over zijn eigen instrument praat. PMV is geen socialistisch project, geen liberaal project, geen technocratisch project. Het is een instrument met een ingebouwde rem. Niet te groot worden, niet goedkoper zijn dan de bank, niet alleen instappen, niet zonder maatschappelijke impact, niet zonder rendement. Een lijst van ontkenningen die samen een vorm van publiek kapitalisme vormen.

Voor Discours is dat precies het soort gesprek waarom de podcast bestaat. Nuance over een onderwerp waar gemakkelijke karikaturen klaarliggen aan beide kanten. Aan de linkerzijde is de overheid die op de markt speelt al snel verkapt subsidiebeleid. Aan de rechterzijde is elke euro die niet via banken loopt een verstoring. Wat Casselman vanavond doet, is laten zien hoe een Vlaamse instelling zich tussen die karikaturen heen werkt, met cijfers, met bestuurspraktijk, met een ESG-meting per jaar en met een directeur die nog altijd weet welk klein toegangspoortenbedrijf in Italië hospitalen redde. Degelijkheid en dialoog, niet als slogan maar als routine. De rum is op, de whisky bijna, de wijn nog half. PMV is geen wereld die iedereen vertrouwt, maar in de Melkerij is hij vanavond grondig uitgelegd.